I Dünya müharibəsində evləndikdən cəmi 30 gün sonra cəbhədə həyatını itirən avstraliyalı əsgərin kədərli hekayəsi düz 60 il sonra zibillikdə tapılan qanlı gündəliyi sayəsində üzə çıxıb. Üzərində güllə dəliyi və qan izləri olan gündəlik yarımçıq qalmış dramatik sevgi hekayəsini və müharibənin naməlum tərəflərini ortaya qoyub.
Qaynarinfo xəbər verir ki, I Dünya müharibəsi bəşər tarixində insan əli ilə törədilmiş ən böyük kütləvi ölümlərdən birinə səbəb olub. 112 il əvvəl başlayan və dörd il davam edən müharibənin təxminən 17–20 milyon insanın həyatına son qoyduğu ehtimal edilir. Lakin müharibə bundan daha çox insana müxtəlif formalarda təsir göstərib. Bu təsirlərin başında isə yarımçıq qalan sevgi hekayələri dayanırdı.
Düz 112 il əvvəl başlayan və “bütün müharibələrə son qoyacaq müharibə” adlandırılan I Dünya müharibəsi bütün dünyanı bürüyərək xalqların yaddaşında dərin izlər buraxıb. Türk xalqının da yaxından tanıdığı bu izlərə və təsirlərə bu gün də rast gəlmək mümkündür. Müharibə xalqlarla yanaşı, ayrı-ayrı insanların həyatına da böyük təsir göstərib və geridə qalan hekayələr günümüzədək gəlib çatıb. Bu hekayələr adları məlum olmayan milyonlarla əsgərin yarımçıq qalmış həyatına işıq salır, cəbhədə döyüşən insanların sadəcə statistik rəqəmlərdən ibarət olmadığını göstərir.
Kinematoqrafiyada da mövzu olmuş Qərb cəbhəsində xidmət edən avstraliyalı əsgərin sevgi hekayəsi də bu nümunələrdən biridir. 60 ildən çox əvvəl zibillikdə tapılan gündəliyində təsvir olunan hadisələr günümüzədək gəlib çatan belə hekayələrin kiçik bir hissəsini təşkil edir.
Birinci Dünya müharibəsi zamanı Avstraliya kapralı kimi Qərb cəbhəsində Almaniyaya qarşı döyüşən Klod Nattallın gündəliyində cəbhədəki gündəlik həyat və həyat yoldaşı ilə münasibətləri barədə çoxsaylı təfərrüatlar yer alır. Bu məlumatlar hətta yaxın zamanda nəşr olunması planlaşdırılan bir kitab üçün də ilham mənbəyinə çevrilib.
Evlilikləri 30 gün davam etdi
Qərb cəbhəsində almanlarla döyüşərkən yaralanan avstraliyalı əsgər İngiltərənin Vusterşir bölgəsindəki Sturbric şəhərində yerləşən hərbi xəstəxanaya göndərilib. Kapral Klod Nattall müalicə aldığı müddətdə Violet Palfrimanla tanış olub. Zaman keçdikcə onların tanışlığı sevgi münasibətinə çevrilib və 1918-ci ilin martında evlənmələri ilə münasibətləri yeni mərhələyə qədəm qoyub.
Gənc cütlük birlikdə təxminən 30 gün keçirib. Müalicəsi başa çatan Nattall evliliyindən 30 gün sonra Fransada yerləşən hərbi hissəsinə qoşulmaq və yenidən cəbhəyə qayıtmaq üçün yola düşüb.
Müharibənin sonu artıq görünməyə başlamışdı. Gözlənilməz hadisə baş verməsəydi, Almaniya məğlub tərəf olacaqdı. Cütlük ayrılıqlarının uzun sürəcəyini düşünmürdü. Lakin nəzərə almadıqları məqam müharibənin sonu yaxınlaşsa da, cəbhədə döyüşlərin və ölümlərin hələ də davam etməsi idi.
Nattall hərbi hissəsinə qayıtdıqdan sonra həyat yoldaşı ilə mütəmadi olaraq məktublaşır, fürsət tapdıqca gündəliyinə qeydlər edirdi. Kapral 1918-ci il avqustun 10-da gündəliyinə sonuncu dəfə yazmaq üçün qələmini əlinə aldı. O, hərbi uğurlarından bəhs etdi və həyat yoldaşına yeni məktub göndərdiyini qeyd etdi.
Nattall son gününü gündəliyində belə təsvir etmişdi:
“Toplarımız tərəfindən intensiv bombardman aparılır və irəliləyiş hələ də davam edir. Violetə məktub yazmağa başladım. 31-ci batalyon tərəfindən yeni toplar ələ keçirildi. Yenidən irəliləməyə hazırıq. Əsirlər geri gətirilməyə davam edir. Violetə yeni məktub yazdım”.
Klod Nattall avqustun 8–12-də baş verən Amyen döyüşü zamanı almanların pulemyot mövqeyinə hücum edərkən snayper tərəfindən vurulub. Hadisədən üç gün sonra həyatını itirib. Onun hekayəsi isə 1996-cı ildə üzə çıxanadək uzun müddət unudulmuş vəziyyətdə qalıb.
Gündəliyi zibillikdə tapıldı
Nattallın yarımçıq qalmış hekayəsi 1996-cı ildə Dudli Muzeyinin I Dünya müharibəsində iştirak etmiş yerli əsgərlərə aid fotoşəkil və sənədlərin toplanması üçün elan verməsi sayəsində üzə çıxıb.
Həmin vaxt muzeyə rəhbərlik edən Kolin Rid Amyen döyüşünün 80-ci ildönümü münasibətilə xüsusi sərgi hazırlayırdı. Muzeyin çağırışından sonra Alan Sautoll uşaqlıqdan bəri saxladığı bir xatirəni üzə çıxarmaq qərarına gəlib.
Sautoll hələ 12 yaşında olarkən, 1965-ci ildə zibillikdə tapdığı yaşıl rəngli kiçik dəftəri muzeyə təhvil verib. Dəftərin üzərində güllə dəliyi var idi, səhifələri isə qurumuş qan izləri ilə örtülmüşdü. Zibil yığınlarının arasından çıxan bu qanlı gündəliyin kapral Klod Nattalla məxsus olduğu müəyyənləşib.
Bu tapıntı illərlə davam edəcək araşdırmaların və yeni məlumatların ortaya çıxmasının əsasını qoyub.
Həmin dövrdə muzeyin rəhbəri olan Kolin Rid prosesi belə xatırlayıb:
“Hadisənin yerli əhəmiyyəti olduğu üçün gündəliyi sərgidə nümayiş etdirmək qərarına gəldik. Yanına yalnız bir qırmızı gül qoymuşduq. Lakin hekayəni öyrəndikcə daha çox məlumat əldə etmək istədim. Gündəliyi ilk dəfə əlimə aldığım andan etibarən onunla həqiqi bir bağ qurduğumu hiss etdim və sanki sehrinə düşdüm. Bunun tamamilə şəxsi bir hekayə olduğunu düşündüm və araşdırma aparmaqdan özümü saxlaya bilmədim”.
Rid illərlə apardığı diqqətli araşdırmaları və topladığı bütün məlumatları “The Digger’s Diary” (“Anzak əsgərinin gündəliyi”) adlı kitabda bir araya gətirib.
Sənədlər göstərir ki, Nattall 1915-ci ildə, 20 yaşını qeyd etməsinə cəmi bir neçə gün qalmış Avstraliya ordusuna qoşulub və 23-cü batalyonda xidmət etməyə başlayıb. Əvvəlcə Misirə göndərilən batalyon daha sonra alman qüvvələrinə qarşı döyüşmək üçün Qərb cəbhəsinə köçürülüb.
Nattall 1916-cı ildə “Neytral zona”da düşmən atəşi altında qalan yaralı silahdaşlarını xilas etdiyinə görə İngiltərə kralı V Corc tərəfindən medalla təltif edilib.
Aydın
