Kolorado çayı 11 milyon il əvvəl indiki Kolorado ştatının qərb hissəsində mövcud olub və Böyük Kanyonun formalaşmasında əsas rol oynayıb. Lakin uzun illər ərzində geoloqlar çayın mənşəyi və inkişaf mərhələləri barədə mübahisə ediblər.

Qaynarinfo "BBC Wildlife Magazine" nəşrinə istinadən xəbər verir ki, Kaliforniya Universitetinin tədqiqatçısı Con He və onun rəhbərlik etdiyi komanda çayın formalaşma tarixini daha dəqiq müəyyənləşdirib.

Alimlər çay qumdaşı nümunələrindəki kristalları araşdıraraq müəyyən ediblər ki, Kolorado çayı əvvəlcə yuxarı axarda yerləşən bir gölə axırdı və daha sonra Böyük Kanyonu yararaq indiki axarını formalaşdırıb.

"Bir mənada bunu bu gün tanıdığımız Kolorado çayının doğuluşu kimi qəbul etmək olar", deyə Con He bildirib.

Hazırda Kolorado çayı ABŞ-ın qərb bölgəsinin əsas su mənbələrindən biridir və 150-dən çox nəsli kəsilmək təhlükəsində olan növü dəstəkləyir. O, həmçinin nadir quş növləri, o cümlədən Kaliforniya çobanquşu üçün vacib yaşayış mühiti yaradır.

Araşdırmaya görə, çay təxminən 11 milyon il əvvəl Kolorado ştatının qərbində mövcud olub, lakin təxminən 5,6 milyon il əvvəl Böyük Kanyondan axmağa başlayıb. Aradakı təxminən 5 milyon illik dövrdə çayın haraya axdığı isə uzun müddət sirr olaraq qalıb.

Yeni elmi məlumatlar göstərir ki, çay Böyük Kanyonun şərqində, hazırda Navaxo-Nation ərazisinə daxil olan bir hövzədə toplanaraq qədim bir göl – Bidahoci gölünü formalaşdırıb.

Alimlər bu nəticəyə gəlmək üçün göl çöküntülərini analiz ediblər. Onlar çöküntülərdəki sirkon kristallarını araşdıraraq çayın izini müəyyənləşdiriblər. Bu kristallar çox davamlı olduğu üçün yarandığı dövrün kimyəvi "imzasını” qoruyur.

Tədqiqatçılar detrital sirkon geoxronologiyası üsulu ilə kristalların yaşını və mənşəyini müəyyən ediblər. Con He bu kristalları "kiçik zaman kapsulları” adlandırıb.

Nəticələr göstərib ki, təxminən 6,6 milyon il əvvəl Bidahoci gölündə toplanan çöküntülərin kimyəvi izləri Kolorado çayının həm yuxarı, həm də aşağı axarındakı çöküntülərlə üst-üstə düşür. Bu isə həmin gölə güclü bir çayın axdığını sübut edir.

Alimlərin qənaətinə görə, Kolorado çayı əvvəlcə bu gölü doldurub, daha sonra gölün daşması nəticəsində Böyük Kanyondan axaraq indiki istiqamətini alıb.

Con He bildirib ki, Yer kürəsinin tarixi gözümüzün qarşısında açılır, lakin biz onu tam oxuya bilmirik: "Biz Böyük Kanyonun mövcud olduğunu həmişə bilirdik, amma onun necə formalaşdığını hər gün daha yaxşı anlayırıq”.

Əlavə olaraq, Lüzann Universitetinin alimləri və İtaliyanın Katania şəhərindəki Milli Geofizika və Vulkanologiya İnstitutunun tədqiqatçısı Anna Roza Korsaro Etna vulkanının formalaşması ilə bağlı yeni məlumatlar əldə ediblər.

Araşdırmaya görə, Etna digər vulkanlardan fərqli olaraq, püskürməzdən əvvəl yaranan böyük maqma yığımlarından deyil, Yerin üst mantiyasında artıq mövcud olan kiçik maqma ehtiyatlarından qidalanır. Bu maqma Afrika və Avrasiya tektonik plitələrinin toqquşması nəticəsində səthə qalxır.

Alimlər hesab edirlər ki, Etna "petit-spot” adlanan nadir vulkan kateqoriyasına aid ola bilər. Bu tip vulkanlar ilk dəfə 2006-cı ildə yapon geoloqları tərəfindən təsvir edilib və Yer mantiyasının yuxarı hissəsində gizli maqma "ciblərinin” mövcudluğunu göstərir.

Aydın