Azərbaycanla Böyük Britaniya arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması iki ölkə arasındakı münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Sənəddə əhatə olunan müdafiə və təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, investisiya və texnoloji əməkdaşlıq istiqamətləri göstərir ki, London Bakı ilə münasibətlərini ənənəvi enerji tərəfdaşlığı çərçivəsindən çıxararaq daha geniş geosiyasi və iqtisadi müstəviyə daşımaq niyyətindədir. Bu qərarın arxasında yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı deyil, həm də Cənubi Qafqazın dəyişən strateji əhəmiyyəti və Azərbaycanın regional mövqeyi dayanır.
Siyasi müşahidəçiləri bir sual düşündürür: Böyük Britaniya Azərbaycanla strateji tərəfdaşlıq qurur, yoxsa dəyişən dünya düzənində özünə yeni dayaq axtarır? Əslində, bu iki məqsəd bir-birini istisna etmir. Beynəlxalq siyasətdə tərəfdaşlıq dövlətlərin qarşılıqlı maraqlarının kəsişdiyi nöqtədə yaranır. Londonun Bakı ilə münasibətlərini yeni səviyyəyə qaldırması da məhz belə bir kəsişmənin nəticəsidir.
Böyük Britaniya üçün Azərbaycan yalnız enerji resursları ilə zəngin ölkə deyil. Azərbaycan Xəzər hövzəsi ilə Avropa arasında mühüm geosiyasi mövqeyə malikdir. Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin artması ölkəmizin nəqliyyat, logistika və beynəlxalq ticarət sistemindəki çəkisini də artırır. Qlobal ticarət marşrutlarının, enerji təhlükəsizliyinin və təchizat zəncirlərinin yenidən qiymətləndirildiyi bir dövrdə bu coğrafiyaya maraq göstərmək London üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Bəyannamənin müdafiə və təhlükəsizlik bölməsi xüsusi diqqətə layiqdir. Tərəflər hərbi təlimlər, müdafiə sənayesi, təhlükəsizlik sahəsində koordinasiya, sərhəd idarəçiliyi və hüquq-mühafizə sahələrində əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətlərini ortaya qoyurlar. Böyük Britaniya Azərbaycanın suverenliyinə, müstəqilliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipini də bir daha təsdiqləyir. Sənəddə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmalara istinad edilməsi isə Londonun Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesinə regional təhlükəsizlik kontekstində yanaşdığını göstərir.
Lakin unutmaq olmaz ki, bu sənəd hərbi ittifaq deyil. London Azərbaycana qarşılıqlı müdafiə zəmanəti vermir. Tərəflər təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın institusional əsaslarını genişləndirməyə çalışırlar. Bu, diplomatik baxımdan mühüm addımdır, lakin sənəddə nəzərdə tutulmayan öhdəlikləri ona aid etmək düzgün olmazdı.
İqtisadi əməkdaşlıq bu tərəfdaşlığın siyasi bəyanatlardan konkret nəticələrə keçə biləcəyi əsas istiqamətdir. Enerji resursları, nəqliyyat infrastrukturu, Orta Dəhliz, bərpa olunan enerji, maliyyə bazarları və investisiya imkanları Londonun Azərbaycanla münasibətlərini yalnız mövcud iqtisadi əlaqələr əsasında deyil, həm də gələcək regional iqtisadi arxitekturada tutacağı yer baxımından qurmaq istədiyini göstərir. Burada diqqətçəkən məqam əməkdaşlığın ənənəvi neft-qaz münasibətlərindən kənara çıxarılmasıdır.
Azərbaycan üçün də əsas məsələ Britaniya ilə münasibətlərin siyasi səviyyədə yüksəldilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu tərəfdaşlıq real investisiyalara, texnologiya transferinə, yeni istehsal imkanlarının yaradılmasına və iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xidmət etməlidir. Azərbaycanın enerji potensialı ölkənin beynəlxalq əhəmiyyətini artırıb. İndi həmin üstünlüyü qeyri-neft sektoruna, maliyyə və texnologiya sahələrinə də daşımaq lazımdır.
Təhsil və innovasiya bölməsi də təsadüfi deyil. Süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, elmi tədqiqatlar, universitetlərarası əməkdaşlıq və peşə təhsili gələcəyin iqtisadi rəqabətini müəyyənləşdirən əsas sahələrdəndir. Böyük Britaniya kimi güclü akademik və texnoloji potensiala malik ölkə ilə bu istiqamətlərdə əməkdaşlıq Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafı baxımından əhəmiyyətli imkanlar aça bilər.
Bununla belə, sənədin diplomatik dilinə diqqət yetirmək lazımdır. Bir sıra müddəalarda “imkanları araşdırmaq”, “əməkdaşlığı təşviq etmək”, “dialoqu dərinləşdirmək” kimi ifadələr işlədilir. Bu ifadələr konkret investisiya və ya maliyyə öhdəliyi demək deyil. Əməkdaşlığın mövcud resurslardan və tərəflərin milli qanunvericiliyindən asılı olduğu xüsusi vurğulanır. İllik Strateji Tərəfdaşlıq görüşlərinin keçirilməsi isə razılaşmaların icrasını izləmək üçün mühüm mexanizm yaradır.
Deməli, bu bəyannamə əldə olunmuş nəticələrin deyil, yeni imkanların və siyasi iradənin ifadəsidir. Onun əsl çəkisi bundan sonra qəbul ediləcək qərarlarla müəyyənləşəcək.
Sənədin ən mühüm siyasi mesajı Azərbaycanın regional əhəmiyyətinin ikitərəfli münasibətlərin çərçivəsini aşmasıdır. London Bakını yalnız enerji tərəfdaşı kimi deyil, təhlükəsizlik, nəqliyyat, iqtisadiyyat və texnologiya sahələrində əməkdaşlıq edə biləcəyi strateji aktor kimi nəzərdən keçirir. Bu, Azərbaycanın diplomatik imkanlarını genişləndirən ciddi hadisədir. Eyni zamanda, Britaniyanın Cənubi Qafqazdakı maraqlarını daha sistemli şəkildə ifadə etməsinin göstəricisidir.
Lakin Azərbaycanın qarşısında daha mühüm vəzifə dayanır: böyük dövlətlərin maraqlarının kəsişdiyi coğrafiyada yalnız tərəfdaş kimi seçilən ölkə deyil, öz maraqlarını tərəfdaşlarına qəbul etdirə bilən müstəqil aktor olmaq.
Böyük Britaniya Bakıda öz geosiyasi və iqtisadi maraqlarına uyğun yeni imkanlar axtarır. Azərbaycan isə bu maraqları milli mənafeləri ilə uzlaşdırmalı, yaranan fürsətləri konkret siyasi və iqtisadi nəticələrə çevirməlidir. Çünki strateji tərəfdaşlıq birtərəfli etimad sənədi deyil, qarşılıqlı maraqların və məsuliyyətin ifadəsidir.
Londonun Bakıya ehtiyacı varsa, Bakının da Londonla əməkdaşlıqdan əldə edəcəyi real dividendlər olmalıdır. Diplomatiyada imza başlanğıcdır, nəticə deyil. Onun siyasi çəkisini kağız üzərindəki ifadələr yox, arxasında dayanan iqtisadi resurslar, geosiyasi maraqlar və icra mexanizmləri müəyyən edir. Dövlətlər bəyannamələrin təntənəsinə deyil, onların yaratdığı imkanlara və doğurduğu öhdəliklərə diqqət yetirməlidirlər.
Çünki beynəlxalq münasibətlərdə siyasi razılaşmaların əsl dəyəri onların praktik əməkdaşlığa nə dərəcədə çevrilməsi ilə ölçülür. Bu sənədin əhəmiyyəti də qarşılıqlı maraqların konkret layihələrə, sərmayələrə və uzunmüddətli nəticələrə çevrilməsi ilə daha aydın görünəcək...
Azər Rəşidoğlu
