Tarix həmişə arxivlərdə yaşamır. Bəzən bir daşın üzərindəki yazıda, bəzən illərlə danışılmayan ailə xatirəsində, bəzən də kinoteatrın qaranlığında ekrana düşən insan taleyində yaşayır. Xalqın keçmişlə münasibəti təkcə nəyi xatırlaması ilə deyil, xatırladıqlarını gələcəyə necə ötürməsi ilə də müəyyən olunur.
Müharibə bitir, cəbhələr susur, silahlar yerə qoyulur. Ancaq insanın daxilindəki müharibənin nə vaxt başa çatdığını heç kim dəqiq deyə bilmir. Bəzən atəş kəsilir, amma müharibə bir ananın gözlədiyi qapıda, qazinin yaddaşında, bir ailənin dəyişmiş taleyində davam edir.
Oktyabrın 12-də Heydər Əliyev Mərkəzində təqdim olunan “44” bədii filminə də bu prizmadan yanaşmaq lazımdır. Ekran əsəri 44 günlük Vətən müharibəsini yalnız hərbi əməliyyatlar və qəhrəmanlıq salnaməsi kimi deyil, insan talelərini dəyişdirən böyük tarixi sınaq kimi təqdim etməyə çalışır.
Amma burada bir məqamı unutmayaq: böyük tarix böyük sənət əsərinin yaranmasına zəmanət vermir. Qəhrəmanlıqla zəngin keçmiş kino üçün möhtəşəm materialdır. Bu materialı sənətə çevirmək isə istedad, dramaturji dəqiqlik və insanın daxili dünyasına nüfuz etmək bacarığı tələb edir. Kino tarixi təkrarlamaqla kifayətlənməməlidir. O, tarixin insanın daxilində nəyi dəyişdirdiyini göstərməlidir.
Qələbənin arxasındakı insan
Filmin süjetinin mərkəzində Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin zabiti Rəşad Xəlilov, Azərbaycanda çalışan türk həkim-ortoped Zeynəb Özdemir və xüsusi əməliyyat qrupunun komandiri polkovnik Ramazan Kərimov dayanır. Döyüş və qəhrəmanlıq xətti ilə yanaşı, sevgi, şəxsi sınaqlar, qorxu və ümid də hadisələrin inkişafında yer alır.
Müharibəni insan taleləri üzərindən göstərmək doğru seçimdir. Çünki müharibə yalnız xəritələrdə, əməliyyatların xronologiyasında və azad edilən ərazilərdə baş vermir. O, insanın verdiyi qərarlarda, ailələrin gözləntilərində, yarımçıq qalan arzularında, bəzən də heç kimin görə bilmədiyi daxili sarsıntılarda yaşanır.
Azərbaycanın Vətən müharibəsi milli yaddaşımızın ən mühüm səhifələrindəndir. Bu səhifədə Zəfər, azad edilmiş torpaqlar və milli birliklə yanaşı, şəhidlərin xatirəsi, qazilərin taleyi və müharibənin ailələrdə qoyduğu izlər də var. Bu həqiqətlər bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır.
Qələbədən danışarkən ağrıları unutmaq olmaz. Ağrılardan danışarkən isə qələbənin tarixi mənasını kiçiltmək doğru deyil. Milli yaddaşın bütövlüyü məhz bu iki həqiqəti eyni vaxtda qorumaqdan keçir.
“44”ün müharibəni ayrı-ayrı insanların taleyi ilə əlaqələndirmək cəhdi də buna görə əhəmiyyətlidir. Lakin niyyətin əhəmiyyəti ilə onun bədii nəticəsi eyni şey deyil. Filmin bu məqsədə nə dərəcədə çatdığını müəyyənləşdirmək üçün personajların daxili inkişafına, hadisələrin dramaturji quruluşuna və rejissor həllinə baxmaq lazımdır. Mövzunun böyüklüyü burada tənqidi təhlili əvəz edə bilməz.
Milli mövzu sənətə güzəşt deyil
Müharibə haqqında film tamaşaçının duyğularına müraciət etmək üçün geniş imkanlara malikdir. Qəhrəmanlıq, fədakarlıq, Vətən sevgisi və qələbə insanı dərindən təsirləndirən mövzulardır. Ancaq emosiyanın gücü ilə sənətin gücü həmişə üst-üstə düşmür. Tamaşaçı şəhidin xatirəsinə kövrələ, əsgərin fədakarlığı ilə qürurlana bilər. Lakin bu hisslərin yaranması filmin dramaturgiyasının, obrazlarının və dialoqlarının mütləq uğurlu olduğunu sübut etmir.
Milli mövzu sənətə güzəşt tələb etmir. Əksinə, daha yüksək məsuliyyət tələb edir. Bu fikri söyləmək milli tarixə hörmətsizlik deyil. Tarixə və həmin tarixi yaşadan insanlara hörmətin ən ciddi forması həqiqəti emosional təsirdən, sənəti isə yaxşı niyyətdən ayırmağı bacarmaqdır.
“44”ün təqdimatında aktyorlarla yanaşı, şəhid analarının və müharibə qəhrəmanlarının çıxışları da gecənin mənəvi mənzərəsini tamamlayıb. Həmin çıxışlarda hiss olunan səmimiyyət tədbirə xüsusi təsir bağışlayıb. Çünki müharibə haqqında danışanda yaşanmış həyatın səsi hər hansı bədii təsvirin çata bilmədiyi dərinliyə nüfuz edə bilir.
Ananın danışdığı həqiqətlə aktyorun yaratdığı obraz eyni deyil. Biri yaşanmış taledir, digəri həmin taleyi sənət vasitəsilə ifadə etmək cəhdidir. Ancaq hər ikisi bizi eyni sualla üz-üzə qoya bilər: qazandığımız Zəfərin qiymətini nə dərəcədə anlayırıq?
Şəhidin xatirəsi yalnız göz yaşı doğuran emosional vasitə deyil. O, insan həyatına, seçiminə və yaddaşına hörmət tələb edir. Milli kinonun məsuliyyəti də bu həqiqəti tamaşaçıya inandırıcı şəkildə çatdırmaqdır.
Ekranın arxasındakı zəhmət
“44” filminin istehsal miqyası da diqqətəlayiqdir. Çəkilişlər iki il ərzində Bakı, Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Gəncə, Hadrut, Xankəndi, Xocavənd, Şuşa və digər bölgələrdə aparılıb. Ekran əsərinin ərsəyə gəlməsi üzərində işin ümumilikdə dörd il davam etdiyi bildirilir.
Filmin rejissorları İsmayıl Səfərəli və Maksim Smetanadır. Bakı Media Mərkəzinin istehsalı olan layihə Heydər Əliyev Fondunun və Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə ərsəyə gəlib.
Filmin ssenari müəllifi, Heydər Əliyev Fondunun icraçı direktoru Anar Ələkbərov müharibənin tarixi miqyasını insan taleləri ilə birləşdirən süjetin qurulmasında mühüm rol oynayıb. Onun müəllif yanaşması Vətən müharibəsinin qəhrəmanlıq salnaməsini bədii təxəyyülün imkanları ilə təqdim etmək və milli yaddaşı ekran dili ilə gələcək nəsillərə ötürmək iddiası daşıyır.
Baş rollarda İbrahim Çingiz və türkiyəli aktrisa Özge Gürel çəkiliblər. Aktyor heyətində İlqar Musayev, Mehriban Zəki, Qurban İsmayılov, Hikmət Rəhimov və başqa sənət adamları yer alıblar.
Bu faktlar layihənin arxasında böyük təşkilati və yaradıcı əməyin dayandığını göstərir. Ancaq kino kollektiv sənət olsa da, onun son qiymətini çəkilişlərin miqyası, istehsala sərf olunan vaxt və yaradıcı heyətin genişliyi müəyyən etmir. Əsas meyar ekranda yaranan bütöv bədii dünyadır.
Personajların inandırıcılığı, dialoqların təbiiliyi, səhnələrin dramaturji zərurəti, rejissorun hadisələrə baxışı və aktyorların ifası — kino məhz bu elementlərin vəhdətində yaranır. Mövzunun əhəmiyyəti tamaşaçını salona gətirə bilər, amma əsərin yaddaşda qalmasını onun bədii keyfiyyəti təmin edir.
Bu, xüsusilə milli tarixə həsr olunmuş filmlər üçün vacibdir. Çünki belə əsərlər təkcə yarandığı dövrün tamaşaçısına ünvanlanmır. Onlar gələcək nəsillərin müharibə haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasına da təsir göstərir.
Göz yaşları ilə qürur arasında
“44”ün təqdimatından yaranan emosional mənzərəni yalnız qala mərasiminin uğuru kimi qiymətləndirmək olmaz. Şəhid analarının və müharibə qəhrəmanlarının çıxışları, tamaşaçıların keçirdiyi hisslər bir həqiqəti göstərir: Vətən müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında hələ də canlıdır.
Filmin düşündürməsi, kövrəltməsi və qürurlandırması onun tamaşaçıda doğurduğu təsirin ifadəsidir. Lakin emosional qəbul ilə bədii qiymətləndirməni fərqləndirmək lazımdır. Bir film insanı dərindən təsirləndirə, eyni zamanda müəyyən dramaturji problemlər də daşıya bilər. Bunlardan birinin mövcudluğu digərini inkar etmir.
Əsl kino təhlili də məhz bu nöqtədə başlayır — tamaşaçının nə hiss etdiyini qəbul etməklə yanaşı, həmin hisslərin ekranda hansı vasitələrlə yaradıldığını araşdırmaq.
Sənəd faktı qoruyur, tarixçi hadisələrin əlaqələrini açır, ədəbiyyat insanın daxili dünyasına nüfuz edir, kino isə bunların arasında bədii körpü yarada bilir. Ancaq həmin körpünün möhkəmliyi həqiqətə sədaqətdən və sənətin öz meyarlarından asılıdır.
Əsl sınaq
“44” haqqında düşünərkən əsas sual yalnız filmin necə çəkilməsi deyil. Daha mühüm sual budur: biz Vətən müharibəsinin qəhrəmanlarını yalnız heyranlıqla xatırlamaq istəyirik, yoxsa onların yaşadıqları insan həqiqətini də anlamağa hazırıq?
Milli tarix haqqında danışmaqla həmin tarixdən sənət yaratmaq arasında məsafə var. Birincisi hadisələri xatırlatmağı, ikincisi isə onların mənasını insanın daxilində yenidən yaşatmağı tələb edir.
Gələcəyin milli kinosu qəhrəmanları yalnız ucaldan deyil, onların seçimlərini, tərəddüdlərini, ağrılarını və iradəsini də inandırıcı göstərən əsərlərlə yadda qalacaq. Çünki qəhrəmanlıq insan həqiqətindən ayrı deyil. Əksinə, qəhrəmanın insan kimi təqdim edilməsi onun böyüklüyünü daha aydın göstərir.
“44” ətrafında yaranan maraq və təqdimat zamanı səslənən səmimi fikirlər Vətən müharibəsinin cəmiyyətimizdəki yerini bir daha xatırladır. İndi qarşıda daha çətin vəzifə dayanır: bu tarixi yaddaşı gələcək nəsillərə yalnız emosional təsvirlərlə deyil, bədii baxımdan da inandırıcı əsərlərlə çatdırmaq.
Tarix bizə qəhrəmanlar bəxş edir. Onların yaşadıqları həqiqəti sənətə çevirmək isə kino yaradıcılarının məsuliyyətidir.
Zəfər tariximizin səhifəsidir. Onun arxasındakı insanı anlamaq isə sənətin sınağıdır.
Azər Rəşidoğlu
