İllərdir gələcəyin enerji mənbəyi kimi inkişaf etdirilən texnologiya indi göydən gələn təhdidlərə qarşı istifadə istiqamətində sınaqdan keçirilir. ABŞ-da başladılan yeni layihə döyüş meydanında tətbiq oluna biləcək yüksək güclü lazer sisteminin hazırlanmasını nəzərdə tutur.

Qaynarinfo xəbər verir ki, termonüvə sintezi uzun illərdir bəşəriyyətin əsas enerji hədəflərindən biri hesab olunur. Günəşin enerji istehsal etmə prinsipini təqlid etməyə çalışan bu texnologiyanın nəzəri olaraq aşağı karbon emissiyası ilə böyük miqdarda enerji istehsal etmək potensialı var.

Lakin termonüvə sintezi tədqiqatlarında əldə edilən son nəticələr texnologiyanın yalnız enerji sektorunda deyil, müdafiə sahəsində də istifadə oluna biləcəyini göstərir.

PUA-lar və raketlər hədəfdə

Bu istiqamətdə diqqət çəkən nümunələrdən biri ABŞ-ın "Xcimer Energy" şirkəti ilə müdafiə və aviasiya şirkəti "RTX" arasında yeni əməkdaşlıqdır. Şirkətlər yüksək güclü impulslu lazerlərin hazırlanması üçün təxminən 50 milyon dollar dəyərində müqavilə üzərində işləyirlər.

Razılaşmaya "RTX"in "Xcimer"ə investisiya yatırması da daxildir. Məqsəd aşağı qiymətli pilotsuz uçuş aparatlarından raketlərə qədər müxtəlif hava təhdidlərini zərərsizləşdirə biləcək yüksək güclü və daşına bilən lazer sistemi hazırlamaqdır.

"Xcimer" və "RTX"in üzərində işlədiyi sistemin təxminən bir yük konteyneri ölçüsündə olması planlaşdırılır. Quru yolu ilə müxtəlif ərazilərə daşına biləcək sistem impulslu ultrabənövşəyi lazer texnologiyasından istifadə edəcək. Şirkətlər ilk prototipin nümayişini təxminən iki il ərzində keçirməyi hədəfləyir.

"Sonsuz sursat dərinliyi"

Sistemin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun ənənəvi raketdən müdafiə sistemlərindən fərqli işləməsidir. Raket və ya digər sursatın hər dəfə buraxılması yeni sursatın sərf olunması deməkdir. Lazer sistemi isə elektrik enerjisi ilə işləyir.

"RTX"in baş texnologiya direktoru Xuan de Bedut "The Wall Street Journal"a açıqlamasında bu xüsusiyyəti "sonsuz sursat dərinliyi" kimi xarakterizə edib. Başqa sözlə, kifayət qədər elektrik enerjisi olduğu müddətdə sistemdən dəfələrlə istifadə etmək mümkündür.

Bu xüsusiyyət son illərdə döyüş meydanlarında sayı sürətlə artan aşağı qiymətli pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı əhəmiyyətli ola bilər. Nisbətən ucuz dronu zərərsizləşdirmək üçün daha bahalı müdafiə raketindən istifadə edilməsi müdafiə büdcələri baxımından problem yaradır.

Texnologiyanın kökləri soyuq müharibəyə gedib çıxır

Bu gün yenidən gündəmə gələn ideya tamamilə yeni deyil. "Xcimer"in üzərində işlədiyi texnologiyanın kökləri soyuq müharibə dövründə aparılan yüksək güclü lazer tədqiqatlarına gedib çıxır.

1980-ci illərdə ABŞ Müdafiə Nazirliyində və milli laboratoriyalarda çalışan tədqiqatçılar ABŞ prezidenti Ronald Reyqanın "Ulduz müharibələri" adlandırdığı Strateji Müdafiə Təşəbbüsü çərçivəsində yüksək güclü lazerlər üzərində işləyirdilər.

Bu tədqiqatların əsas məqsədlərindən biri qitələrarası ballistik raketlər kimi təhdidləri havada zərərsizləşdirə biləcək sistemlər hazırlamaq idi. Həmin dövrdə alimlər qaz əsaslı eksimer lazerlərin çox yüksək güc səviyyələrinə çatdırılması üzərində çalışırdılar.

Soyuq müharibənin başa çatması ilə bu tip layihələrə maraq və maliyyələşdirmə əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. Proqram 1990-cı illərin əvvəlində dayandırılsa da, eksimer lazer texnologiyası tamamilə yox olmadı. Bu texnologiyadan bu gün, xüsusilə, yarımkeçirici istehsalında istifadə edilir.

ABŞ-ın enerji istehsalı və nüvə silahı ehtiyatlarının təhlükəsiz idarə olunması məqsədilə apardığı lazer termonüvə sintezi tədqiqatları isə zamanla müxtəlif lazer texnologiyalarına yönəldi. "Xcimer"in təsisçiləri illər sonra əvvəlki tədqiqatları yenidən araşdıraraq bu yanaşmanın yenidən qiymətləndirilə biləcəyinə qərar veriblər.

"Xcimer"ə 200 milyon dollarlıq investisiya

Qısa müddətdə mühüm investorların dəstəyini qazanan "Xcimer" indiyədək təxminən 200 milyon dollar investisiya cəlb edib. Şirkətin investorları arasında "Microsoft"un təsisçisi Bill Qeytsin dəstəklədiyi "Breakthrough Energy Ventures" və Loren Pauell Cobsun yaratdığı "Emerson Collective" də var.

ABŞ Energetika Nazirliyi də termonüvə sintezi texnologiyasının inkişafını dəstəkləməyə yönəlmiş proqram çərçivəsində "Xcimer"ə 9 milyon dollar məbləğində mükafat verib.

Bu investisiyalar şirkətin əsas hədəfi olan kommersiya miqyaslı termonüvə sintezi enerji stansiyasının hazırlanması istiqamətində işləri maliyyələşdirir. "RTX" ilə müdafiə sahəsində bağlanan razılaşma isə "Xcimer" üçün daha qısa müddətdə gəlir əldə edə biləcəyi yeni istiqamət yaradır.

Şirkətin baş direktoru və baş elmi məsul şəxsi Konner Qellouey bildirib ki, "RTX" ilə aparılan silah layihəsi "Xcimer"in 2035-ci ilə qədər kommersiya məqsədli termonüvə sintezi enerji stansiyası qurmaq hədəfinə töhfə verə bilər.

Bu məqam termonüvə sintezi sektorundakı şirkətlər üçün xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki kommersiya miqyasında termonüvə sintezi enerjisi istehsalı üçün tələb olunan sistemlərin hazırlanması çox bahalı və uzunmüddətli prosesdir. Müdafiə sahəsində lazer texnologiyalarından əldə edilən gəlir isə şirkətin enerji layihələrini maliyyələşdirməyə kömək edə bilər.

İlk nümayiş üçün iki illik hədəf

Təxminən 50 milyon dollarlıq razılaşma çərçivəsində əməkdaşlığın qısamüddətli məqsədi daşına bilən prototip hazırlamaqdır. Təxminən bir yük konteyneri ölçüsündə olacaq sistemin müxtəlif ərazilərə daşınması planlaşdırılır.

İlk nümayişin iki il ərzində keçirilməsi hədəflənir. Layihə uğurlu olarsa, "Xcimer"in termonüvə sintezi enerjisi üçün inkişaf etdirdiyi lazer texnologiyası yeni nəsil hava hücumundan müdafiə sistemlərinin əsas komponentlərindən birinə çevrilə bilər.

Bu, termonüvə sintezi tədqiqatlarında da yeni istiqamətə işarə edir. Gələcəyin təmiz enerji mənbəyi kimi qiymətləndirilən termonüvə sintezi texnologiyası artıq yalnız elektrik enerjisi istehsalı potensialına görə deyil, müdafiə sənayesində istifadə oluna biləcək yüksək güclü lazerlərin hazırlanması baxımından da diqqət mərkəzindədir.

"Xcimer"in qarşısında iki istiqaməti paralel inkişaf etdirmək məqsədi dayanır: qısa müddətdə müdafiə sektorunun ehtiyac duyduğu güclü lazer sistemlərini hazırlamaq və 2035-ci ilə qədər kommersiya miqyasında termonüvə sintezi enerjisi istehsal etmək.

Layihənin uğurlu olması həm hava təhdidlərinin zərərsizləşdirilməsi üsullarına, həm də termonüvə sintezi enerjisinin inkişafına təsir göstərə biləcək texnologiyanın ortaya çıxmasına səbəb ola bilər.

Son illərdə döyüş texnologiyalarında baş verən dəyişiklik də "RTX" və "Xcimer" arasındakı əməkdaşlığın əsas amillərindən biri kimi göstərilir. Ukraynadakı müharibə və Yaxın Şərqdəki münaqişələr pilotsuz uçuş aparatlarının və raket sistemlərinin müasir müharibədə əhəmiyyətinin artdığını nümayiş etdirib.

Xüsusilə aşağı qiymətli dronların kütləvi şəkildə istifadə oluna bilməsi hava hücumundan müdafiə sistemləri qarşısında yeni problem yaradıb.

Müdafiə sisteminin hədəfi uğurla vurması ilə yanaşı, bunu iqtisadi baxımdan davamlı üsulla həyata keçirməsi də əhəmiyyətlidir. Elektrik enerjisi ilə işləyən lazer sisteminin hər atış zamanı fiziki sursat sərf etməməsi çoxsaylı kiçik hava vasitələrinə qarşı eyni sistemdən istifadəni mümkün edə bilər.

Bununla belə, bunun üçün sistemin kifayət qədər elektrik enerjisi istehsal etməsi, hədəfi aşkarlayıb izləməsi və lazer şüasını hədəf üzərində lazımi müddət saxlaya bilməsi tələb olunur.

Aydın