Müasir iqtisadiyyatda pul kütləsinin formalaşması təkcə Mərkəzi Bank tərəfindən dövriyyəyə buraxılan vəsaitlə məhdudlaşmır. Bank sistemi müxtəlif maliyyə mexanizmləri vasitəsilə mövcud pulun həcmini daha da artırmaq qabiliyyətinə malikdir. Bu proses kreditləşmənin genişlənməsi, investisiya imkanlarının artması və ümumi iqtisadi aktivliyin güclənməsi baxımından mühüm rol oynayır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, iqtisadi nəzəriyyədə bu mexanizm "pul multiplikatoru” adlanır və bank sisteminin ilkin pul bazası əsasında daha böyük pul kütləsi yaratmaq imkanını ifadə edir.

Pul multiplikatoru nədir?

Pul multiplikatoru bank sisteminin əlavə pul yaratmaq qabiliyyətidir. İlkin mərhələdə pul Mərkəzi Bank tərəfindən emissiya yolu ilə yaradılır. Sonradan kommersiya bankları bu vəsaiti daha da artırırlar. Bu proses əsasən qeyri-nağd pulu təşkil edən depozitlər hesabına baş verir. Belə ki, pul kütləsinə yalnız nağd pul deyil, həm də bank depozitləri daxildir.

Pulun artırılması və ya multiplikasiyası prosesində üç əsas tərəf iştirak edir: kommersiya bankları, depozitorlar və kreditorlar. Kommersiya bankları depozitlər cəlb edir və bu depozitlərin bir hissəsini kredit kimi digər iqtisadi subyektlərə verir. Krediti alan şəxslər və müəssisələr həmin vəsaiti mal və xidmətlərin alınmasına yönəldirlər. Mal və xidmətləri satan tərəflər isə əldə etdikləri vəsaitin bir hissəsini yenidən banklara depozit kimi yerləşdirirlər.

Bu depozitlər yenidən kreditə çevrilir və proses zəncirvari şəkildə davam edir. Nəticədə, Mərkəzi Bankın ilkin olaraq yaratdığı pul bank sistemi vasitəsilə bir neçə dəfə artır və iqtisadiyyatda ümumi pul kütləsi genişlənmiş olur.

Pul multiplikatoru mexanizmi bank sisteminin iqtisadiyyatda oynadığı əsas rollardan biri hesab olunur və kreditləşmə, investisiya və iqtisadi artım proseslərinə birbaşa təsir göstərir. Bu mexanizm həm də pul-kredit siyasətinin effektivliyini müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.

Pul multiplikatoru necə işləyir?

Bu proses qismən ehtiyat bankçılığı sisteminə əsaslanır. Bu sistemdə banklar cəlb etdikləri depozitlərin yalnız müəyyən hissəsini ehtiyat kimi saxlayır, qalan hissəsini isə kredit şəklində iqtisadiyyata yönəldirlər. Proses zəncirvari şəkildə aşağıdakı kimi baş verir:

İlkin mərhələdə bir müştəri banka 1000 manat depozit yerləşdirir. Mərkəzi Bankın müəyyən etdiyi məcburi ehtiyat normasına uyğun olaraq, bank bu məbləğin müəyyən hissəsini, məsələn 5 faizini, yəni 50 manatı ehtiyat kimi saxlayır. Qalan 950 manat isə başqa bir şəxsə və ya müəssisəyə kredit kimi verilir.

Kredit alan şəxs bu pulu mal və ya xidmətlərin alınmasına xərcləyir. Həmin vəsaiti əldə edən digər tərəf isə bu məbləği yenidən bank hesabına yatırır. Yeni depozit yaranır və bank bu məbləğin də yalnız bir hissəsini ehtiyat kimi saxlayaraq qalan hissəsini yenidən kreditə verir.

Bu proses dəfələrlə təkrarlanır və nəticədə ilkin olaraq dövriyyəyə buraxılan pul daha böyük pul kütləsinə çevrilir. Beləliklə, Mərkəzi Bankın yaratdığı baz pul bank sistemi daxilində dövr edərək daha geniş pul aqreqatlarının formalaşmasına səbəb olur.

Bu mexanizm niyə vacibdir?

Pul multiplikatoru iqtisadiyyatın normal fəaliyyəti üçün əsas mexanizmlərdən biridir. Bu proses iqtisadiyyatda likvidliyin təmin olunmasına kömək edir. Likvidlik iqtisadiyyatın "qan dövranı” kimi çıxış edir və maliyyə resurslarının fasiləsiz hərəkətini təmin edir.

Bu mexanizm investisiyaların artmasına da şərait yaradır. Bankların verdiyi kreditlər hesabına şirkətlər yeni istehsal müəssisələri yaradır, texnologiyalara sərmayə qoyur və yeni iş yerləri açır. Bu isə iqtisadi artımı stimullaşdırır.

Eyni zamanda, pul multiplikatoru pul-kredit siyasətinin əsas alətlərindən biridir. Mərkəzi Bank məcburi ehtiyat normasını dəyişməklə bankların kredit vermək imkanlarına təsir edə bilir. Ehtiyat normasının artırılması kreditləşməni məhdudlaşdırır və pul kütləsinin artımını yavaşladır, ehtiyat normasının azaldılması isə əksinə, kreditləşməni stimullaşdırır və iqtisadi aktivliyi artırır.

Beləliklə, pul multiplikatoru bank sisteminin iqtisadiyyatda pul yaratmaq funksiyasının əsasını təşkil edir və həm maliyyə sabitliyinin qorunmasında, həm də iqtisadi artımın təmin olunmasında mühüm rol oynayır. Bu mexanizm düzgün idarə edildikdə iqtisadi inkişafı sürətləndirə bilər, lakin nəzarətsiz genişləndikdə inflyasiya və maliyyə risklərinin artmasına da səbəb ola bilər.

Günay İlqarqızı