Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizov tərəfindən Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Adil Əliyevə töhmət, Xəzər Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Elşən Salahova isə şifahi xəbərdarlıq elan edilib. Məlumata görə, bir icra başçısına töhmət, digərinə isə xəbərdarlıq rəhbərlik etdikləri rayonların sanitar təmizlik məsələləri ilə bağlı yol verdikləri nöqsana görə verilib.

Adil Əliyev və Elşən Salahov barəsində görülən bu tədbirlər intizam tənbehi adlanır.

Bəs Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq intizam tənbehinin növləri necə müəyyənləşdirilir?

Qaynarinfo xəbər verir ki, Azərbaycanda intizam tənbehləri "Dövlət qulluğu haqqında” Qanun, Əmək Məcəlləsi və digər normativ aktlar ilə tənzimlənir. Bu tədbirlər işçinin davranışını tənzimləmək, qaydalara əməl etməsini təmin etmək və pozuntuların təkrarlanmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyır.

Əmək Məcəlləsinin 186-cı maddəsinə əsasən, işçi öz əmək funksiyasını tam və ya qismən yerinə yetirmədikdə, yaxud keyfiyyətsiz yerinə yetirdikdə, habelə əmək müqaviləsi üzrə öhdəliklərini və müəssisədaxili intizam qaydalarını pozduqda, işəgötürən intizam tənbehlərindən birini verə bilər.

İntizam tənbehləri işçilərin və dövlət qulluqçularının fəaliyyətində nizam-intizamın qorunması və vəzifə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsinin təmin edilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki iş yerində və dövlət orqanlarında qaydaların pozulması yalnız müəssisənin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərmir, həm də ictimai maraqlara təsir edə bilər.

İntizam tənbehlərinin tətbiqi isə pozuntunun xarakteri, təkrarlanma tezliyi və işçinin əvvəlki davranışı əsasında həyata keçirilir.

Azərbaycan qanunlarına uyğun intizam tənbehləri, növləri, tətbiqi isə aşağıdakı kimi müəyyənləşdirilib:

Əmək Məcəlləsinə uyğun özəl və digər sektorlarda çalışanlara tətbiq olunan intizam tənbehləri

Əmək Məcəlləsinə 186-cı maddəsinə əsasən, işəgötürən intizam xətası törətmiş işçiyə qarşı tənbeh növlərindən birini tətbiq edə bilər:

Töhmət - Ən çox tətbiq olunan ilkin xəbərdarlıq formasıdır.

Şiddətli töhmət - Daha ciddi pozuntular zamanı sonuncu xəbərdarlıq mahiyyəti daşıyır.

Əməkhaqqının azaldılması - Kollektiv müqavilələrdə nəzərdə tutulubsa, aylıq əməkhaqqının 1/4-i miqdarından çox olmamaq şərtilə müəyyən müddətə tutulmasıdır.

Əmək müqaviləsinin ləğvi - Əmək funksiyalarının kobud şəkildə pozulması halında tətbiq olunan ən ağır cəzadır (Maddə 70, "ç" bəndi)

Dövlət qulluğunda xidmət edənlər üçün intizam tənbeh növləri

Dövlət qulluqçuları üçün intizam tədbirləri daha spesifik və mərhələlidir. Bu intizam tənbehləri "Dövlət Qulluğu Haqqında” Qanunun 25-ci maddəsi ilə tənzimlənir:

İrad - rəsmi intizam tənbehi növüdür.

Xəbərdarlıq - yüngül pozuntular üçün ilkin xəbərdarlıq formasıdır. Şifahi və ya yazılı formada ola bilər. Xəbərdarlığın məqsədi işçiyə qaydaları xatırlatmaq və gələcək pozuntuların qarşısını almaqdır. Məsələn, işə gecikmə, sadə qayda pozuntuları üçün rəhbərlik tərəfidən xəbərdarlıq edilir.

Töhmət - vəzifə öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsinə görə verilir və daha ciddi intizam pozuntularında tətbiq edilir. Yazılı formada olur və işçinin şəxsi iş sənədlərində qeyd olunur. İş tapşırıqlarının düzgün yerinə yetirilməməsi, vəzifə səlahiyyətlərinin məqbul səviyyədə pozulması töhmətlə nəticələnə bilər.

Sonuncu xəbərdarlıq - əvvəlki xəbərdarlıq və töhmətlərdən sonra pozuntuların təkrarlanması halında tətbiq olunur.İşçinin vəzifə öhdəliklərini davam etdirməsi üçün son şans rolunu oynayır. Əsas məqsəd davranışı düzəltməkdir.

Şiddətli töhmət - ağır və təkrarlanan intizam pozuntuları üçün tətbiq olunur. İşçinin vəzifə səlahiyyətlərinin ciddi şəkildə məhdudlaşdırılması ilə nəticələnir. Bəzən vəzifədən azad etməyə qədər gedə bilər. Korrupsiya halları, ciddi peşə etikası pozuntuları zamanı şiddətli töhmət verilir.

Vəzifə maaşının azaldılması zamanı isə bir il müddətinə 5%-dən 30%-ədək azaldılma mümkündür.

Daha aşağı təsnifatlı vəzifəyə keçirilmə isə peşəkarlıq səviyyəsi uyğun gəlmədikdə həyata keçirilir.

İxtisas dərəcəsinin bir pillə aşağı salınması peşəkar səlahiyyətin yenidən qiymətləndirilməsi məqsədilə tətbiq olunur.

Dövlət qulluğundan kənarlaşdırılma ən ciddi intizam tədbiridir.

İntizam tənbehlərinin iyerarxiyası

İntizam tənbehi verildiyi gündən 6 ay müddətində qüvvədə olur. Əgər işçi bu müddətdə yeni bir səhv etməzsə, tənbeh silinmiş sayılır.

İntizam tənbehi verilməzdən əvvəl işçidən yazılı izahat alınmalıdır. İşçi izahat verməkdən imtina edərsə, bu barədə akt tərtib olunur və tənbeh yenə də tətbiq edilə bilər.

Qanunvericilikdə tənbehlərin mütləq "yüngüldən ağıra" doğru ardıcıllıqla tətbiq edilməsi məcburi deyil. İşəgötürən xətanın ağırlığına görə birbaşa şiddətli töhmət və ya (əgər maddə 70-in "ç" bəndindəki hallar varsa) əmək müqaviləsinə xitam verə bilər.

Son illərdə intizam məsuliyyətinin tətbiqi və qeydiyyatı sahəsində mühüm yeniliklər həyata keçirilib. Rəqamsallaşan sistemdə ƏMAS vasitəsilə intizam tənbehlərinin qeydiyyatı daha şəffaf aparılır. Fiziki əmək kitabçalarına olan tələbat minimuma endirilib.

İşçi tətbiq olunan tənbehdən narazıdırsa, məhkəməyə və ya Dövlət Əmək Müfəttişliyi Xidmətinə müraciət edə bilər.

İntizam tənbehinin sənədləşdirilməsi

İntizam tənbehi onu vermək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxsin əmri ilə sənədləşdirilir.

Onu da qeyd edək ki, intizam tənbehi, yalnız işçi ilə əmək müqaviləsi bağlamaq, onun şərtlərini dəyişdirmək və ona xitam vermək səlahiyyətinə malik olan işəgötürən tərəfindən verilə bilər.

Müəssisənin nizamnaməsində (əsasnaməsində) başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, işəgötürən işçilərə intizam tənbehi vermək səlahiyyətini əmri (sərəncamı, qərarı) ilə özünün müavinlərindən birinə, müəssisədən kənarda yerləşən struktur bölməsinin rəhbərinə həvalə edə bilər. Həmin əmrdə (sərəncamda, qərarda) hansı səbəbə görə intizam tənbehi vermək səlahiyyətinin başqa vəzifəli şəxsə həvalə edildiyi əsaslandırılmalı və onun səlahiyyətinin dairəsi dəqiq müəyyən edilməlidir.

Yuxarıda göstərilən vəzifəli şəxslərdən savayı başqa vəzifəli şəxslərin işçilərə intizam tənbehi verməyə ixtiyarı yoxdur. Əgər bu qaydaların əksinə olaraq işçiyə intizam tənbehi vermək səlahiyyəti olmayan vəzifəli şəxs tərəfindən verilibsə, onun əmri hüquqi qüvvəsi olmayan puç (əhəmiyyətsiz) əmr hesab edilir.

Əmrdə aşağıdakılar qeyd edilməlidir:

•işçinin əmək intizamını pozan əməli

•intizam tənbehinin növü

•əmək intizamının pozulmasını təsdiq edən sənədlər, və işçinin yazılı izahatı

İntizam tənbehləri tətbiq olunarkən bir sıra hüquqi prinsiplərə riayət edilir:

Hüquqa əsaslanma - Hər bir tədbir qanunvericilikdə və daxili nizamnamələrdə göstərilməlidir.

Proporsionallıq -Tənbeh pozuntunun ağırlığı ilə uyğun olmalıdır.

Şəffaflıq - İşçi tədbir barədə məlumatlandırılmalı və müdafiə hüququna malik olmalıdır.

Məqsəd - Tənbeh yalnız cəzalandırmaq üçün deyil, həm də davranışı düzəltmək və işçinin məsuliyyətini artırmaq üçün tətbiq olunur.

Apellyasiya hüququ - İşçi və vəzifəli şəxslər tətbiq olunan tənbehə qarşı apellyasiya və ya məhkəməyə müraciət etmək hüququna malikdir.

Töhmət işçinin əmək kitabçasına yazılırmı?

Töhmət intizam tədbiri işçinin şəxsi iş sənədinə, yəni əmək kitabçasına deyil, əsasən işçinin şəxsi iş sənədinə və ya işçi qeydlərinə daxil edilir.

Çünki Əmək kitabçası işçinin əmək fəaliyyətini, iş yerlərini və iş stajını təsdiq edən sənəddir. Burada yalnız işə qəbul, vəzifə, ixtisar, əmək müqaviləsinin başa çatması kimi əsas məlumatlar göstərilir.

Töhmət və digər intizam tənbehləri işçinin şəxsi iş sənədində qeyd olunur, Burada intizam tədbirinin növü (xəbərdarlıq, töhmət, sonuncu xəbərdarlıq, şiddətli töhmət),verilmə tarixi, səbəbləri və qanuni əsasları göstərilir.

Töhmət əmək stajına, pensiya haqqına və digər sosial hüquqlara birbaşa təsir göstərmir. Onun əsas funksiyası işçinin davranışını izləmək və gələcəkdə intizam tədbirlərini mərhələli tətbiq etmək üçün baza yaratmaqdır.

Azərbaycanda intizam tənbehləri iş yerində və dövlət orqanlarında nizam-intizamın qorunması, hüquq pozuntularının qarşısının alınması və işçinin məsuliyyət hissinin artırılması baxımından vacibdir.

Mərhələli sistem – xəbərdarlıq, töhmət, sonuncu xəbərdarlıq və şiddətli töhmət – işçilərin davranışını tədricən düzəltmək və ciddi pozuntular zamanı adekvat tədbir görmək üçün nəzərdə tutulub.

İntizam tənbehləri yalnız cəza vasitəsi deyil, həm də işçilərin peşəkarlığını artıran, davranışını düzəldən və iş mühitində qaydaların pozulmasının qarşısını alan hüquqi mexanizmdir.

Günay İlqarqızı