Bu gün saata və ya telefona baxaraq vaxtı öyrənmək həyatımızın adi hissəsinə çevrilib. Lakin bəşər tarixinin böyük bir hissəsində dəqiq vaxtı müəyyənləşdirmək heç də asan olmayıb. Saatların ixtirasından əvvəl insanlar zamanı ölçmək üçün günəşdən, sudan, yanan mumdan, tütsüdən, hətta qoxulardan istifadə ediblər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Günəş saatları bu axtarışın ən qədim vasitələrindən biri olub. Lakin onların ciddi çatışmazlığı vardı: buludlu havada və gecə işləmirdilər. Buna görə də insanlar keçən vaxtı ölçmək üçün daha fərqli və yaradıcı üsullar hazırlamağa başlayıblar.

Su ilə vaxt ölçmək

Qədim Misirdə eramızdan əvvəl təxminən 1350-ci illərə aid su saatları bu üsulların ən qədim nümunələrindən sayılır.

Sistem olduqca sadə idi. Üzərində ölçü xətləri olan qabın dibində kiçik dəlik yerləşirdi. Su həmin dəlikdən tədricən axır, qabdakı suyun səviyyəsi aşağı düşdükcə keçən vaxt müəyyən edilirdi.

Lakin burada bir problem yaranırdı: qabdakı su azaldıqca təzyiq də aşağı düşür və suyun axma sürəti yavaşlayırdı. Misirlilər qabın daxili səthini xüsusi maili formada hazırlayaraq bu problemi qismən həll edirdilər.

İlk su saatları əsasən qısa zaman intervallarını ölçmək üçün istifadə olunurdu. Sonrakı əsrlərdə isə bu texnologiya daha da təkmilləşdirildi.

İsgəndəriyyə dövründə yaşamış Ktesibiosun hazırladığı su saatları daha dəqiq işləyirdi. Bu qurğulardan tibb və hüquq sahəsində də istifadə edilirdi. Həkimlər bəzi hallarda nəbzin ölçülməsində onlardan yararlanırdılar.

Su saatları məhkəmə salonlarında da mühüm rol oynayırdı. Natiqə müəyyən müddət danışmaq üçün vaxt verilirdi. Su damcı-damcı axır, son damla düşəndə isə danışanın vaxtı başa çatmış hesab olunurdu.

Vaxtı qoxu ilə müəyyən etmək

Su və günəş saatlarının başqa bir çatışmazlığı da vardı: vaxtı öyrənmək üçün qurğuya baxmaq lazım gəlirdi. Orta əsrlərdə Çin və Yaponiyada isə insanlar bu problemi tamamilə fərqli üsulla həll etməyə çalışdılar.

Təxminən eramızın 520-ci illərinə aid edilən “qoxu saatları” zamanı görməklə deyil, qoxu vasitəsilə müəyyənləşdirməyə imkan verirdi.

Bu sistemlərin bəzi nümunələrində müəyyən aralıqlara bölünmüş yanan materialdan istifadə edilirdi. Materialın hər hissəsi yandıqca müəyyən müddətin keçdiyi anlaşılırdı.

Daha maraqlı üsul isə tütsü ilə hazırlanmış saatlar idi. Toz halında olan tütsü müəyyən trayektoriya boyunca yerləşdirilir və yandırılırdı. Tütsünün üzərinə müxtəlif bitki və ətirli maddələrdən hazırlanmış xüsusi qoxu elementləri yerləşdirilirdi.

Alov həmin hissəyə çatanda otaqda qoxu dəyişirdi. Beləliklə, insanlar tütsünün hansı mərhələyə çatdığını qoxudan anlayaraq müəyyən vaxtın keçdiyini müəyyən edə bilirdilər.

Vaxtı səslə də bildirirdilər

Bəzi tütsü saatları daha da maraqlı xüsusiyyətə malik idi. Tütsü xətti boyunca kiçik metal kürəciklər yerləşdirilirdi. Tütsü yandıqca müəyyən nöqtələrdə iplər yanır və metal kürəciklər aşağıdakı qaba düşərək səs çıxarırdı.

Beləliklə, vaxt artıq yalnız görünən deyil, qoxusu hiss edilən və eşidilən bir anlayışa çevrilirdi.

Bu üsullar müasir insan üçün qeyri-adi görünsə də, həmin dövr üçün olduqca praktik həllər idi. İnsanlar texnologiyanın imkanları məhdud olduğu bir vaxtda gündəlik həyatın ən vacib ehtiyaclarından birini – zamanı ölçməyi – su, mum, tütsü və hətta qoxudan istifadə etməklə bacarıblar.

Bu gün isə vaxtı öyrənmək üçün sadəcə telefonun ekranına baxmaq kifayətdir. Əlbəttə, müasir ofis həyatında vaxtı qoxu ilə müəyyən etməyin ən yaxın nümunəsi həmkarınızın naharını açdığı an günorta fasiləsinin gəldiyini anlamaqdır.

Aydın