Qızların təhsil almaq hüququ dünyada qadın hüquqları və gender bərabərliyi ilə bağlı ən mühüm məsələlərdən biri olaraq qalır.
Qaynarinfo xəbər verir ki, Əfqanıstanda qızların orta və ali təhsildən məhrum edilməsi milyonlarla insanın gələcəyini təhlükə altına alır. Səudiyyə Ərəbistanında isə qadınların təhsilə çıxış imkanları genişlənsə də, təhsil hüququnun qanunvericiliklə tam və bərabər şəkildə qorunması, eləcə də sosial maneələrin aradan qaldırılması məsələləri aktuallığını saxlayır.
Bu iki ölkənin təcrübəsi göstərir ki, təhsil hüququnun təmin olunması təkcə məktəblərin mövcudluğu ilə ölçülmür. Qızların təhsilin bütün pillələrində iştirak edə bilməsi, ayrı-seçkilikdən qorunması və gələcək peşə seçimlərini sərbəst müəyyənləşdirməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Əfqanıstanda qızların təhsil hüququ ilə bağlı vəziyyət xüsusilə ağırdır. “Taliban” hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra tətbiq edilən məhdudiyyətlər nəticəsində qızlar 2021-ci ilin sentyabrından etibarən altıncı sinifdən yuxarı təhsildən, qadınlar isə 2022-ci ilin dekabrından ali təhsildən məhrum ediliblər.
UNESCO-nun 2026-cı ilin avqustunda yaydığı məlumata görə, Əfqanıstan dünyada qızların və qadınların ibtidai təhsildən sonrakı təhsilinə rəsmi qadağanın tətbiq olunduğu yeganə ölkə olaraq qalır. Təşkilatın hesablamalarına əsasən, 2,4 milyon qız orta təhsil almaq imkanından məhrumdur. UNICEF isə 2026-cı ilin avqustunda 2021-ci ildən bəri orta təhsil hüququndan məhrum edilmiş qızların sayının 2,6 milyonu keçdiyini açıqlayıb. Bu rəqəmlər müxtəlif göstəricilərə və hesablama metodlarına əsaslandığından bir-birindən fərqlənir.
Qızların təhsildən kənarlaşdırılması onların yalnız məktəbə getmək imkanını məhdudlaşdırmır. Bu qadağalar gələcəkdə ali təhsil almaq, peşə sahibi olmaq, iqtisadi müstəqillik qazanmaq və cəmiyyətin ictimai həyatında iştirak etmək imkanlarını da ciddi şəkildə zəiflədir.
Beynəlxalq təşkilatlar Əfqanıstanda qızların orta təhsilinin qadağan edilməsinin onların gələcək karyera imkanlarını məhdudlaşdırdığını, erkən nikah və sosial bərabərsizlik risklərini artırdığını vurğulayıblar.
Problemin digər mühüm tərəfi səhiyyə və təhsil sisteminin gələcəyidir. UNICEF-in 2026-cı ilin aprelində dərc etdiyi təhlilə görə, mövcud məhdudiyyətlər davam edərsə, 2030-cu ilədək ölkə 20 minə yaxın qadın müəllimi və 5 400 qadın tibb işçisini itirmək riski ilə üzləşə bilər. Qadınların təhsil almasına qoyulan maneələr beləliklə, təkcə onların öz həyatına deyil, gələcək nəsillərin təhsilinə və sağlamlığına da təsir göstərir.
Səudiyyə Ərəbistanında vəziyyət Əfqanıstandakı ilə eyni deyil. Ölkədə qızların təhsil almasına ümumi qadağa yoxdur və qadınların ali təhsildə iştirakı ilə bağlı son onilliklərdə irəliləyiş əldə edilib. UNESCO-nun 2026-cı il üzrə məlumatlarında 2006–2022-ci illər ərzində Səudiyyə Ərəbistanında ali təhsilə qəbul üzrə gender fərqinin dörddə üç azaldığı bildirilir.
Bununla belə, təhsil hüququnun təmin edilməsi yalnız qızların məktəbə və universitetə qəbul olunması ilə məhdudlaşmır. Hüquqi təminatların gücləndirilməsi, gender ayrı-seçkiliyinə qarşı müdafiə mexanizmlərinin yaradılması və sosial-iqtisadi maneələrin aradan qaldırılması da vacibdir.
UNESCO-nun hüquqi təhlilində Səudiyyə Ərəbistanında təhsil hüququnun qanunvericiliklə tanındığı, lakin hüquqi çərçivədə cins və gender əsasında ayrı-seçkiliyin qadağan olunmasının açıq şəkildə təsbit edilmədiyi qeyd olunur. Həmin təhlildə uşaqlar üçün pulsuz və icbari təhsilin təmin edilməsinə dair müddəalar da göstərilir.
Bu məqam hüquqi təminatların əhəmiyyətini ortaya qoyur: təhsil almaq imkanı mövcud olsa belə, qanunvericilikdə bərabərliyin aydın şəkildə qorunması və hüquqların praktikada təmin olunması ayrıca məsələdir. Bununla yanaşı, mövcud məlumatlar Səudiyyə Ərəbistanında qızların təhsil hüququnun Əfqanıstandakı kimi ümumi qadağalarla məhdudlaşdırıldığını deməyə əsas vermir.
Təhsil insanın şəxsi inkişafı ilə yanaşı, iqtisadi və sosial müstəqilliyinin də əsas şərtlərindən biridir. Təhsildən məhrum edilən qızların gələcəkdə əmək bazarına çıxış imkanları azalır, yoxsulluq və erkən nikah riski artır, cəmiyyətin inkişafında iştirakları məhdudlaşır.
UNESCO-nun məlumatlarına görə, yoxsulluq, erkən nikah, gender əsaslı zorakılıq və ayrı-seçkilik dünyanın müxtəlif ölkələrində qızların təhsil almasına mane olan əsas amillər sırasındadır. Buna görə də problemin həlli yalnız təhsil sahəsində islahatlarla deyil, eyni zamanda uşaqların müdafiəsi, sosial təminat və bərabər hüquqların qorunması ilə bağlı tədbirlərlə mümkündür.
Beynəlxalq insan hüquqları standartlarına görə, hər bir uşaq cinsindən və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq təhsil almaq hüququna malikdir. Bu hüququn təmin edilməsi dövlətlərin üzərinə düşən əsas öhdəliklərdən biridir.
Əfqanıstan və Səudiyyə Ərəbistanının təcrübələri qızların təhsil hüququ məsələsinə fərqli yanaşmaları göstərir. Əfqanıstanda orta və ali təhsilə tətbiq edilən qadağalar milyonlarla qızın gələcəyini birbaşa məhdudlaşdırır. Səudiyyə Ərəbistanında isə təhsilə çıxış imkanlarının genişlənməsi ilə yanaşı, hüquqi bərabərliyin və ayrı-seçkilikdən müdafiənin gücləndirilməsi məsələsi diqqət mərkəzində qalır.
Əsas məsələ qızların təhsil almasına formal icazənin verilməsi deyil, onların təhsilin bütün pillələrində maneəsiz iştirakının təmin edilməsidir. Çünki bir qızın təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması yalnız fərdi hüquq pozuntusu deyil, həm də bütöv cəmiyyətin gələcəyinə vurulan zərbədir.
Aydın
