Bernard “Monti” Montqomeri 50 il əvvəl vəfat edib. O, 1968-ci ildə BBC-yə Əl-Əlameyn döyüşü və Almaniyanın “Səhra tülküsü” ləqəbli generalı Ervin Rommel barədə danışıb.

“Uduzanda məğlubedilməz, qalib gələndə dözülməz". Uinston Çörçillin bu ifadəsi 1942-ci ilin noyabrında İkinci Əl-Əlameyn döyüşündə Böyük Britaniyanın qələbəsinin əsas memarı olan feldmarşal Bernard Montqomerinin həm hərbi istedadını, həm də çətin xarakterini əks etdirirdi. İkinci Dünya müharibəsinin dönüş nöqtələrindən biri hesab olunan bu döyüş Çörçillin məşhur sözlərinə də səbəb olmuşdu: “İndi bu, son deyil. Hətta sonun başlanğıcı da deyil. Amma bəlkə də başlanğıcın sonudur.”

General 24 mart 1976-cı ildə, 88 yaşında vəfat edənədək uzun və bəzən mübahisəli təqaüd həyatı yaşadı. Son dərəcə sərt xarakterli və mübahisə yaratmaqdan çəkinməyən Montqomeri xatirələrində keçmiş ali komandanı və gələcək ABŞ prezidenti general Duayt D. Eyzenhauer haqqında da kifayət qədər təkəbbürlü ifadə işlətmişdi: “Yaxşı adamdır. Əsgər deyil.”

O, özünü də yaxşı tanıyırdı və bir dəfə zarafatla demişdi: “Mənim işim, bildiyiniz kimi, döyüşməkdir – almanlarla və ya döyüşmək istəyən başqa hər kəslə.”

Rommelə qarşı qurulan plan

Montqomeri 1942-ci ilin iyulunda Britaniya 8-ci Ordusunun yeni komandanı kimi Misirə gəldikdə müttəfiqlər bir neçə cəbhədə ağır vəziyyətlə üzləşmişdi. Sakit okeanda yaponlar Britaniya və ABŞ qüvvələrini zəiflətmiş, Honq-Konq və Sinqapuru ələ keçirmişdi. Atlantik okeanında alman sualtı qayıqları Britaniyanı ərzaq çatışmazlığı ilə üz-üzə qoyurdu. Misirdə isə Almaniya ordusu Qahirəni ələ keçirməyə yaxınlaşmışdı.

Almanlar İtaliyanın Liviyadakı qüvvələrinə dəstək vermək üçün Şimali Afrikaya göndərdikləri ən bacarıqlı generallarından biri feldmarşal Ervin Rommelin rəhbərliyi ilə Misiri və Yaxın Şərqi, eləcə də Britaniya müharibə maşınının əsas yanacaq mənbəyi olan neft ehtiyatlarını ələ keçirməyə çalışırdılar. Rommelin komandanlıq etdiyi elit Almaniya ekspedisiya qüvvəsi “Afrika korpusu”nun uğurları ona “Səhra tülküsü” ləqəbini qazandırmışdı.

1968-ci ildə Montqomeri BBC-nin jurnalisti Kliff Miçelmorla müsahibəsində Misir səhrasında planlarını hazırladığı həmin mobil qərargahda danışırdı. O, Rommeli daha yaxşı təsəvvür etmək üçün onun fotosunu divara asmışdı.

“Mən şəkilə baxıb öz-özümə deyirdim: Bu necə adamdır? Mən bunu etsəm, o nə edəcək? Hansı qərarı verəcək? Qəribə şəkildə bu, mənə kömək edirdi. Düşünürəm ki, çoxları mənim dəli olduğumu düşünürdü. Amma bilirsiniz, məni o qədər tez-tez dəli hesab ediblər ki, indi bunu kompliment kimi qəbul edirəm.”

Montqomeri Rommeli britaniyalıların təsəvvür etdiyi hərbi dahi obrazından fərqli qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, Rommel daha çox əsgərlərinin yanında olmağı sevən, cəbhədə döyüşləri birbaşa idarə edən komandan idi.

“Əsgərləri onu sevirdi və onun ardınca hər yerə gedərdi”, – Montqomeri deyirdi. Lakin onun fikrincə, bu yanaşma yüksək səviyyəli komandanlıq üçün uyğun deyildi.

“Mən düşünmürəm ki, Rommel inzibatçılığı başa düşürdü. Halbuki müharibədə bu, olduqca vacibdir. Mən başa düşürdüm ki, cəbhədə əldə etmək istədiyim nəticə arxadakı təminat və idarəetmə imkanlarımla uyğun olmalıdır. Əks halda bunu həyata keçirmək mümkün deyildi.”

“Burada ölənədək döyüşəcəyik”

Montqomeri Şimali Afrikaya gəldikdə britaniyalılar arasında hələ tanınmırdı. Veteranlar Britaniyadan göndərilən yeni əsgər və zabitlərə istehza ilə “ağ dizlilər” deyirdilər.

Lakin Montqomeri ilk gündən özünəinamlı davranışı ilə fərqləndi. O, əsgərlərinə belə müraciət etdi:

“Baş nazirin bizə verdiyi tapşırıq Şimali Afrikadakı Ox qüvvələrini məhv etməkdir. Bu, mümkündür və heç bir şübhə olmadan həyata keçiriləcək.”

Mənəvi ruhu yüksəltmək üçün Montqomeri mümkün qədər çox hərbi hissəyə baş çəkərək qarşıdakı planını izah edirdi. Onun əsas mesajı bundan sonra geri çəkilməyəcəkləri idi:

“Burada dayanıb döyüşəcəyik. Əgər burada sağ qala bilmiriksə, qoy burada ölü qalaq. Hamıya çatdırmaq istəyirəm ki, pis günlər geridə qalıb. Onlar başa çatıb.”

Döyüşün üç mərhələsi

Əl-Əlameyn kəndi bir tərəfdən Aralıq dənizi, cənubdan isə keçilməsi mümkün olmayan duzlu bataqlıqlarla əhatə olunmuşdu. İyulda keçirilmiş Birinci Əl-Əlameyn döyüşündən sonra 8-ci Ordu burada möhkəmlənərək Rommelin Qahirəyə doğru irəliləməsinin qarşısını almışdı.

Montqomeri bir neçə ay ərzində ordusunu hazırladı və yenidən təchiz etdi. O, əsgərlərinə qarşıdakı döyüşün üç mərhələdən ibarət olacağını bildirdi: “ərazidə yarılma”, “əsas toqquşma” və “yarılmadan sonra irəliləyiş”.

“Düşünürəm ki, əsas toqquşma ağır məhvetmə müharibəsinə çevriləcək və 10-12 gün davam edəcək. Düşmən sonda sınacaq. Sonra yarılma baş verəcək və bu, Rommelin Afrikadakı fəaliyyətinin sonuna gətirib çıxaracaq.”

23 oktyabrda Montqomeri hücuma hazır idi. Əməliyyat Birinci Dünya müharibəsindən bəri Britaniya ordusunun həyata keçirdiyi ən böyük artilleriya bombardmanı ilə başladı. Həmin müharibədə ağır yaralanan Montqomeri lazımsız itkilərdən qaçmağa çalışırdı. Tarixçi Riçard Holmsun sözlərinə görə, bu bombardman onun “mümkün olduğu qədər insan əvəzinə metalın iş görməsinə” üstünlük verdiyini göstərirdi.

Mühəndislər Almaniyanın dərin mina sahələrində keçidlər açdılar və müttəfiq tanklarının irəliləməsinə şərait yaratdılar. Montqomeri planın bu hissəsini “Yüngül addım” əməliyyatı adlandırmışdı.

Hər iki tərəfin itkiləri sürətlə artdı, lakin Almaniya və İtaliya qüvvələri say baxımından təxminən iki dəfə az idi. Rommelin tankları təchizat bazalarından uzaqda olduğundan yanacaq çatışmazlığı yaşayırdı.

1-dən 2 noyabra keçən gecə hücumun ikinci mərhələsi – “Supercharge” əməliyyatı başladı. Britaniya zirehli diviziyaları Ox qüvvələrinin müdafiəsinin son qatını yarmağa çalışdı. Lakin irəliləyiş asan olmadı. Noyabrın 3-də 9-cu Zirehli Briqada 128 tankından 102-ni itirdi.

Döyüşdən sonra Montqomeri qalib 8-ci Orduya Şimali Afrikanın 3 200 kilometrdən çox ərazisi boyunca rəhbərlik etdi. Rommel döyüşə 500 tankla başlamışdı. Birinci mərhələnin sonunda onun cəmi 100 tankı qalmışdı. Sonuncu böyük tank döyüşündən sonra isə cəmi 30 tankı döyüşə hazır vəziyyətdə idi.

Rommelin mobil qüvvələrinin bir hissəsi Montqomerynin təqib zamanı riskə getməkdən imtina etməsi nəticəsində qaça bildi. Buna baxmayaraq, Ox qüvvələrinin piyadalarının böyük hissəsi əsir götürüldü. 1943-cü ilin mayında Şimali Afrikada qalan Ox qüvvələri təslim oldu.

Montqomerinin yüksəlişi

Rommel müharibənin sonunu görmədi. O, döyüşdə öldürülməmişdi. 1944-cü ildə Adolf Hitlerə qarşı sui-qəsddə adı hallandıqdan sonra nasistlər məşhur generalı açıq məhkəməyə çıxarmaq əvəzinə intihar etmək seçimi qarşısında qoydular.

Rommelin irsi tarixçilər arasında mübahisəlidir. Bəziləri onu siyasi ambisiyaları olmayan və müharibə qaydalarına əsasən döyüşən ambisiyalı komandan kimi qiymətləndirir. Digərləri isə onun karyerasının və nüfuzunun nasistlərin qəddar və ölümcül rejimi ilə sıx bağlı olduğunu vurğulayırlar.

Əl-Əlameyndəki qələbə Britaniyanın müharibə səyləri üçün böyük mənəvi yüksəliş oldu. Artıq naməlum general olmayan Montqomeri həm əsgərlərinin, həm də Britaniya ictimaiyyətinin gözündə qəhrəmana çevrilmişdi. Daha sonra o, D-Day əməliyyatında dörd müttəfiq ordusuna rəhbərlik etdi və Normandiya döyüşündə qələbə qazandı.

Bununla belə, onun xarakteri barədə fikirlər heç vaxt birmənalı olmadı. 1987-ci ildə BBC-nin “Monty: In Love and War” sənədli filmində onunla xidmət etmiş şəxslərin xatirələri təqdim edilmişdi.

ABŞ ordusunun generalı Bill Karter Montqomeri haqqında belə demişdi: “Bizim Montqomeriyə heç bir hörmətimiz yox idi. O, özünü göstərməyi sevirdi, kobud idi, müttəfiqlərinə hörmət etmirdi və tamamilə siyasətçi idi.”

Kanadalı köməkçisi və şəxsi assistenti, podpolkovnik Trambull Uorren isə tamamilə fərqli fikirdə idi:

“Düşünürəm ki, onu yaxşı tanıyan və onunla yaxından xidmət edən insanlar ona pərəstiş edirdilər. Onu tanımayanların isə böyük bir hissəsi, deyərdim ki, ona nifrət edirdi. O, doğru zamanda doğru adam idi və bəxti gətirdi. Bizə Montqomeri kimi biri lazım idi.”

Britaniya kəşfiyyatının zabiti briqada generalı ser Edqar Uilyams isə Montqomerinin xarakterini belə yekunlaşdırmışdı:

“O, yaxşı insan deyildi. Amma yaxşı insanlar müharibələrdə qalib gəlmirlər.”

Aydın