Rusiya işğalının əvvəlində Ukraynanın öz hava məkanını qorumaq perspektivləri zəif görünürdü. Ölkənin radar əhatəsi hətta onun radar stansiyaları hücuma məruz qalmamışdan əvvəl də zəif idi. Pilotsuz təyyarələrin və qanadlı raketlərin çoxu görünməyəcək qədər alçaqdan uçurdu. Amma vəziyyət dəyişib.
Qaynarinfo xəbər verir ki, The Economist-in məlumatına görə, işğaldan dörd gün sonra bir qrup iddialı ukraynalı tərtibatçı "Technari” adlı bölmə yaradıb və Rusiyanın hava hücumlarını aşkar etmək və izləmək üçün sistem hazırlayıb. Bu, Ukrayna vətəndaşlarına bir düyməni basmaqla səmadakı obyektlər barədə məlumat verməyə imkan verən tətbiq və süni intellekt
modelidir.
Bunun heyrətamiz dərəcədə təsirli olduğu ortaya çıxıb. "Technari” Ukrayna daxilində yerləşən mikrofon şəbəkələri tərəfindən alınan potensial hava təhdidlərinin səslərini emal etməyə başladığı üçün daha böyük uğurlara ümid edir.
"Şirkətin işi Ukraynanın hava hücumlarına qarşı sakit, lakin dramatik eksperimentinin kiçik bir hissəsidir. Bir neçə başqa bölmə artıq səsləri Ukraynanın hava hücumundan müdafiə operatorlarına ötürən mikrofon şəbəkələrindən istifadə edir. Müharibə dövründəki bu yeniliklər o qədər uğurlu olub ki, digər ölkələr də tezliklə onu tətbiq edə bilər”, - nəşr yazır.
Mikrofon şəbəkələri son iyirmi ildə, xüsusən də Əfqanıstan və İraqda Qərb əsgərlərinin müdafiəsində əhəmiyyətli irəliləyiş əldə edib. Lakin hava hücumundan müdafiə üçün səs dalğalarının təhlili çoxdan qeyri-mümkün hesab olunurdu. Keçmiş amerikalı xanım qırıcı pilotu Meri "Missi" Kamminqs texnologiyaya şübhə ilə yanaşır və onu "kiminsə ovucunu oxumaq" adlandırır.
Avropadakı ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə komandanlıq edən Ceyms Qekker deyir ki, Ukrayna təcrübəsi bunu dəyişib. O, Ukraynanın akustik algılama sahəsindəki yeniliyini "qeyri-adi” kimi təsvir edir.
Radarla müqayisədə Ukrayna mikrofon şəbəkələri daha ucuzdur və Rusiya qüvvələrinin aşkar edə biləcəyi siqnallar yaymır. Ağıllı mühəndislik təyyarənin radar imzasını kəskin şəkildə azalda bilsə də, havada hərəkət səs yaradır. Akustik aşkarlama ən yaxşı döyüş dronlarının uçduğu aşağı hündürlükdə işləyir. General Gecker hesab edir ki, texnologiya indi təxminən 3000 metr yüksəklikdə işləyə və radar yerdən müdaxilə etmədən hündürlüyə nəzarət edə bilir.
Zvook fenomeni
Uğurlu inkişafın nümunəsi şəhərin yaxınlığında yüksək keyfiyyətli mikrofonlar yerləşdirən Lvov startapı Zvook idi. Əldə edilən qeydlər mülki həyatın səslərini nəzərə almadan kiçik pilotsuz təyyarələrdən tutmuş raketlərə və idarə olunan təyyarələrə qədər olan təhlükələrin akustik imzalarını müəyyən etmək üçün proqram təminatının hazırlanması üçün istifadə edilib.
Dronları 5 km-ə qədər məsafədə aşkar etmək mümkündür. Kruiz raketləri üçün uçuş məsafəsi təxminən 7 km-dir. Bunun üçün Zvook səs dalğalarını mikrofonlara cəmləyən yarım metr diametrli əyri "akustik güzgülər" hazırlayıb. Əksər dinləmə stansiyalarında təxminən 200° əhatə dairəsi üçün iki var. Emal kompüterdə baş verir.
Zvook dinləmə stansiyaları ayaqqabı qutusundan daha kiçikdir. Hər birinin qiyməti təxminən 500 dollardır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, 5 km məsafədə kiçik dronu aşkar edə bilən radar 500 min dollara başa gələ bilər. Buna görə də mikrofonların şəbəkəsi nisbətən sıx ola bilər və səsi eşidən stansiyaların sayı ilə dəqiqlik artır. Kyivstar telekommunikasiya şirkəti Zvook dəstini öz mobil qüllələrində pulsuz quraşdırır, texniki xidmət göstərir və məlumat ötürür. Hüceyrə qüllələri olmayan ərazilərdə, məsələn, yaxınlıqda, sistem tez-tez görünən həcmli akustik güzgülər olmadan çəmənlikdə gizlənir. Enerji batareya və ya günəş paneli ilə təmin edilir.
Zvook aşkarlamaları adətən Ordunun Delta kompüter proqramında 12 saniyə ərzində görünür. Hava Hücumundan Müdafiə Çavuşu və Zvok direktoru Marjan Sulim deyir ki, saxta həyəcan siqnalı indi təxminən 1,6% təşkil edir. Əlavə yoxlama təmin etmək üçün Delta istifadəçiləri müvafiq audionun doqquz saniyəlik klipini alırlar. 270-ə yaxın "Zvook" stansiyası quraşdırılıb, hamısı məlumatı orduya ötürür. Radar çox vaxt yalnız xəbərdarlıqlara cavab olaraq işə düşür. Zvook-un, xüsusən Xarkova hava hücumlarını dayandırmaqda göstərdiyi yardım, Sulimə səylərini şəbəkənin əsaslı şəkildə genişləndirilməsinə yönəltməyə imkan verib.
Dəqiqlik də yaxşılaşmalıdır. Səs mənbəyini daha effektiv şəkildə üçbucaqlaşdırmaq məqsədilə Zvook dinləmə stansiyalarına qoşulmaq üçün dörd mikrofondan ibarət xüsusi sıra hazırlayır. Bu, səsin mənşəyini təxminən 5° dəqiqliklə müəyyən etməyə imkan verməlidir. Sulim ümid edir ki, bu, yerüstü radardan ilkin yoxlamaya ehtiyac olmadan tutucuları işə salmaq üçün kifayət edəcək. Hərbi personalın gələn ay bu trianqulyasiya matrislərinin 15-dən ibarət ilk partiyasını sınaqdan keçirməsi planlaşdırılır.
Göy qalası
Daha böyük akustik aşkarlama şəbəkəsi Sky Fortress adlı gizli Ukrayna qrupu tərəfindən hazırlanıb. O, bir neçə min dinləmə stansiyasından ibarətdir. İlkin dinləmə stansiyaları Android smartfonlarından istifadə edərək səsi çəkib emal edərkən, Zvook kimi şəbəkə indi xüsusi mikrofonlar və mikrokompüterlərdən istifadə edir. Məlumatlar Ukraynanın "Virazh” kimi tanınan komanda və idarəetmə sisteminə daxil olur. Sky Fortress əsasən ianələr hesabına maliyyələşdirilir ki, bu da hava hücumundan müdafiə üçün heyrətamiz bir inkişafdır.
Ekspert Riki Ellison layihə ilə tanış olan azsaylı insanlardan biridir. "Göy qalası” o qədər böyük və "o qədər yaxşı" olub ki, indi o, Ukraynaya aşağıdan uçan Rusiya sursatlarının əksəriyyətini aşkar edir. Rus bölmələri öz dronlarının akustik imzalarını susdurmağa və ya başqa şəkildə dəyişdirməyə başlayıblar, lakin aşkarlama alqoritmləri sürətlə uyğunlaşır.
Anonim qalmaq istəyən ukraynalı polkovnikin təqdim etdiyi tezlik spektroqramları pilotsuz təyyarələrin fərqli səs xüsusiyyətlərinə malik olduğunu göstərir.
Rus Malik
Rusiya eyni cür cavab verir. Tallamkho Dizayn Bürosu bu yaxınlarda elan edib ki, yeni "Malik” mikrofon sistemi təxminən 330 metr məsafədən Ukrayna pilotsuz təyyarələrini aşkar edərək Rusiya xəndəklərini və digər mövqelərini qoruya bilər. Daha kiçik olan "Malik” sistemi əsgər geyiminə bərkidilir.
Bir neçə həftə əvvəl Sky Fortress dəsti Avropadakı sınaq meydançasında sakitcə nümayiş etdirilib. NATO-nun 11 ölkəsinin nümayəndələri qanadlı raketlərin və pilotsuz təyyarələrin aşkarlandığını görüblər. Ellison daha iki belə tədbirin planlaşdırıldığını deyir. General Gecker deyir ki, NATO hava hücumundan müdafiə üçün mikrofonlar yerləşdirməyi düşünür. Hərbi alyansın şərqindəki bir neçə müdafiə nazirliyi artıq hava hücumundan müdafiə üçün akustik avadanlıq alır.
Bəzi təşəbbüskar ukraynalı texnoloqlar hərbi döyüşlərdə rus rəqibləri ilə uyğunlaşmaq üçün döyüş pilotsuz təyyarələrini mikrofonlarla təchiz edirlər.
Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsini gücləndirmək
İyul ayında Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Hava Qüvvələri Amerikanın HAWK (Hawk) zenit sisteminin səmanı düşmənin hava hədəflərindən necə qoruduğunu nümayiş etdirib. Bu silah müxtəlif raketləri məhv etmək üçün nəzərdə tutulub, lakin əsgərlərimiz onun sayəsində Şahed tipli dronları vura biliblər.
Son aylarda Ukraynanın müttəfiqləri prezident Vladimir Zelenskinin daha uzun mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə bağlı getdikcə artan təcili çağırışlarına cavab verib. İndi Ukraynanın hava hücumundan müdafiəsi üçün ən böyük problem onları dəstəkləyən buraxılış qurğuları və radarlar deyil, raket çatışmazlığı olacaq.
ABŞ bu yaxınlarda NATO müttəfiqlərini paylaşa biləcəkləri bütün mövcud hava hücumundan müdafiə sistemlərini Ukraynaya təhvil verməyə çağırıb.
Alpər
Şərhlər