1930-cu illərdə ABŞ-ın Böyük düzənliklər bölgəsi yalnız quraqlıq deyil, həm də uzun illər davam edən intensiv şumlama nəticəsində yaranmış ağır ekoloji fəlakətlə – "Toz qazanı" (Dust Bowl) adlanan hadisə ilə üzləşmişdi. Güclü küləklər münbit torpağın üst qatını sovuraraq ölkənin mərkəzindəki təsərrüfatlara ciddi ziyan vurmuşduş

Qaynarinfo xəbər verir ki, problemin qarşısını almaq üçün ABŞ hökuməti Böyük düzənliklər boyunca genişmiqyaslı ağacəkmə proqramına başlamışdı. "The Times of India" nəşrinin yazdığına görə, 80 ildən çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, həmin meşə-mühafizə zolaqlarının bir hissəsi bu gün də mövcuddur.

ABŞ Meşə Xidmətinin araşdırmasına əsasən, bu meşə zolaqları Böyük düzənliklərin mühüm ekoloji elementlərindən biri olaraq qalır.

"Toz qazanı" ağacəkmə layihəsinə necə səbəb oldu

"Toz qazanı" dövrü ABŞ tarixinin ən ağır ekoloji fəlakətlərindən biri hesab olunur. ABŞ Quraqlığın Təsirlərinin Azaldılması üzrə Milli Mərkəzinin məlumatına görə, bu hadisə uzunmüddətli quraqlıq və torpaqdan düzgün istifadə olunmamasının nəticəsi idi.

Külək eroziyası geniş kənd təsərrüfatı sahələrini yararsız vəziyyətə saldı və minlərlə insan iş axtarmaq üçün başqa bölgələrə köç etməyə məcbur olmuşdu. Torpağın qorunması Prezident Franklin D. Ruzveltin əsas prioritetlərindən birinə çevrilmişdi.

1935-ci ildə "Yeni kurs" proqramı çərçivəsində hökumət Texasdan Kanada sərhədinədək uzanan küləkdən qoruyucu ağac zolaqlarının salınmasını nəzərdə tutan Preriya ştatlarının meşə layihəsinə (Prairie States Forestry Project – PSFP) start verib.

ABŞ Meşə Xidməti və Nebraska Universitetinin birgə araşdırmasına görə, layihə çərçivəsində təxminən 220 milyon ting əkilib, 30 minə yaxın fermada ümumi uzunluğu 29 900 kilometr olan meşə-mühafizə zolaqları yaradılıb.

Bu layihə ABŞ tarixinin ən iri meşəsalma təşəbbüslərindən biri hesab edilir.

Ruzveltin "ağac divarı" əslində divar deyildi

Layihə bəzən "Böyük ağac divarı" adlandırılsa da, Kanadadan Texasa qədər uzanan fasiləsiz meşə zolağı yaradılmayıb. Əvəzində altı ştatda minlərlə ayrı-ayrı küləkdən qoruyucu zolaq özəl təsərrüfatlarda salınıb.

Layihə dövlət vəsaitinin özəl torpaqlarda təbiətin mühafizəsinə yönəldilməsi ilə bağlı siyasi mübahisələrə də səbəb olmuşdu. Bəzi meşə təsərrüfatı mütəxəssisləri isə quraq düzənliklərdə belə genişmiqyaslı ağacəkmənin uğurlu olacağına şübhə ilə yanaşırdılar.

Hökumət texniki dəstək və tövsiyələr təqdim etsə də, ağacların uzunmüddətli qorunmasına görə məsuliyyət torpaq sahiblərinin üzərinə düşürdü.

Araşdırmada qeyd olunur ki, meşə zolaqları aerodinamik prinsiplərlə işləyirdi. Onlar küləyi tam dayandırmır, hava axınının bir hissəsini buraxaraq qalan hissəsini zəiflədib və istiqamətini dəyişdirib. Bu isə bərk maneələrin yarada biləcəyi güclü turbulentliyin qarşısını alıb.

ABŞ Meşə Xidmətinin məlumatına görə, məhsuldarlığa ən böyük müsbət təsir küləkdən qoruyucu zolağın hündürlüyünün üç-on misli məsafəsində müşahidə olunur, bəzi hallarda isə təsir on beş hündürlük məsafəsinə qədər davam edir.

ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin qiymətləndirməsinə əsasən, düzgün layihələndirilmiş küləkdən qoruyucu meşə zolaqları məhsuldarlığı 20 faizə qədər artıra bilər.

Meşə zolaqları kənd təsərrüfatını necə qoruyur

Kommersiya meşələrindən fərqli olaraq, bu ağac zolaqları xüsusi olaraq kənd təsərrüfatı sahələrinin qorunması məqsədilə salınıb. Ağac cərgələri küləyin sürətini azaltmaq üçün layihələndirilmişdi.

ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Milli Aqromeşəçilik Mərkəzinin məlumatına görə, belə zolaqlar torpağın eroziyasını azaldır, torpaq rütubətini qoruyur, əkinləri küləyin zərərindən müdafiə edir və qış aylarında qar yığıntılarının qarşısını alır.

Bundan əlavə, ağaclar heyvanlar üçün kölgə yaradır, quşlar, arılar və digər vəhşi canlılar üçün yaşayış mühiti formalaşdırır.

Layihə niyə bu gün də əhəmiyyətlidir?

ABŞ Meşə Xidmətinin araşdırmasına görə, təxminən 90 il əvvəl salınmış meşə zolaqları bu gün də Böyük düzənliklərin mühüm ekoloji infrastrukturu olaraq qalır.

Onlar torpaq eroziyasının qarşısını almaqla yanaşı, biomüxtəlifliyi dəstəkləyir, karbonu udur və iqlim dəyişikliyi fonunda daha tez-tez baş verən quraqlıqlara və ekstremal hava hadisələrinə qarşı landşaftların dayanıqlığını artırır.

Bununla yanaşı, tədqiqatçılar bildirirlər ki, ilkin meşə zolaqlarının bir hissəsi artıq məhv edilib və ya deqradasiyaya uğrayıb. Ölkə üzrə vahid monitorinq sistemi olmadığından, onların əksəriyyətinin hazırkı vəziyyəti məlum deyil.

Bu problemi həll etmək məqsədilə alimlər ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin Milli Aqromeşəçilik Mərkəzində saxlanılan tarixi sənədləri, xəritələri, fotoşəkilləri və əkin qeydlərini rəqəmsallaşdırırlar.

Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, Preriya ştatlarının meşə layihəsi ekoloji problemlərin həllində təbiətəsaslı yanaşmaların uğurlu nümunəsidir. Bununla belə, uğurun yalnız ağac əkməkdən deyil, düzgün növlərin seçilməsindən və onlara uzun illər ərzində qulluq göstərilməsindən asılı olduğu vurğulanır.

Aydın