1963-cü ildə ABŞ Soyuq müharibə dövrünün ən qeyri-adi kosmik təcrübələrindən birini həyata keçirib. ABŞ hərbçiləri Yer ətrafında radio siqnalları üçün süni əks etdirici yaratmaq məqsədilə orbitə çoxlu sayda kiçik mis iynə göndəriblər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu layihənin tarixindən “SpaceDaily” nəşri bəhs edib.

Söhbət Massaçusets Texnologiya İnstitutunun Linkoln laboratoriyasının mütəxəssisləri tərəfindən hazırlanan “Project West Ford” layihəsindən gedir. Layihənin məqsədi metal dipollar buludunun uzaqməsafəli radio rabitəsi üçün passiv retranslyator kimi istifadə edilə bilib-bilməyəcəyini yoxlamaq olub.

Konstruksiyaya hər birinin uzunluğu təxminən 1,8 santimetr olan 480 milyon mis iynə yerləşdirilmişdi. Onların yerüstü stansiyadan göndərilən siqnalı səpələyərək kiçik antenlər kimi işləməsi nəzərdə tutulurdu.

Lakin 480 milyon rəqəminə dəqiqlik gətirmək lazımdır. Nəşrin yazdığına görə, bu, bütün faydalı yükdəki elementlərin sayı idi, nəticədə ayrı-ayrılıqda orbitə yayılan iynələrin sayı deyil. NASA-nın qiymətləndirməsinə əsasən, təxminən 120-215 milyon dipol ayrı-ayrılıqda yayılıb, əhəmiyyətli hissəsi isə qruplar halında qalıb.

Bu, “faydalı bulud” idi, lakin bütöv metal təbəqə deyildi. Belə ki, milyonlarla iynə nəhəng əraziyə yayılaraq son dərəcə seyrək vəziyyətə düşmüşdü. Eksperimentin əsas məqsədi ötürücü və qəbuledici antenlərin eyni vaxtda “gördüyü” sahədə kifayət qədər dipolun olub-olmayacağını müəyyənləşdirmək idi.

İlk cəhd hələ 1961-ci ildə həyata keçirilib, lakin həmin vaxt dipolları lazımi şəkildə orbitə yaymaq mümkün olmayıb. 1963-cü ildəki təkmilləşdirilmiş buraxılış isə daha uğurlu olub. Təxminən 40 gün ərzində Yerin ətrafında qapalı halqa formalaşıb.

Yay mexanizmi sıx şəkildə qablaşdırılmış iynələrlə dolu konteyneri çölə itələyib. Daha sonra iynələr tədricən bir-birindən ayrılaraq orbital bulud əmələ gətirib.

Əvvəlcə sistem kifayət qədər yaxşı nəticələr göstərib. Linkoln laboratoriyasının məlumatına görə, dipollar hələ nisbətən sıx yerləşdiyi vaxt məlumat ötürmə sürəti saniyədə 20 min bitə çatıb.

Lakin metal bulud yayıldıqca sistemin səmərəliliyi azalıb. İki antenin eyni vaxtda əhatə etdiyi sahəyə düşən iynələrin sayı getdikcə azalıb.

“Materialın yayılması halqa yaratdı, lakin eyni zamanda bu halqanı faydalı edən materialı seyrəltdi”, – məqalə müəllifi qeyd edir.

Məhz bu ziddiyyət “West Ford” layihəsinin əsas problemlərindən birinə çevrilib: dipolların yayılması əks etdirici yaratmaq üçün zəruri olsa da, həddindən artıq səpələnmə radio kanalını tədricən zəiflədib.

Layihə astronomlar arasında da narahatlıq yaradıb. Metal obyektlər son dərəcə zəif radio siqnallarını müşahidə etmək üçün istifadə olunan kosmik mühitə daxil olmuşdu. Buna görə də hərbi rabitə baxımından eksperimentin uğuru digər elmi tədqiqatlar üçün mənfi nəticələr doğururdu.

İynələrin sonrakı taleyi isə fərqli olub. Onların bəziləri kiçik ölçüləri səbəbindən, o cümlədən Günəş şüalarının təzyiqinin təsiri ilə nisbətən sürətlə orbitdən çıxıb. Daha böyük qruplar isə kosmosda xeyli uzun müddət qalıb. NASA 2013-cü ildə belə qruplardan 46-nı kataloqlaşdırdığını bildirib.

Nəticədə passiv sistem qlobal rabitənin əsasına çevrilməyib. Aktiv peyklər daha praktik olub, “West Ford” isə mürəkkəb yerüstü avadanlıq tələb edib və məhdud imkanlara malik olub.

Aydın