Son günlər hicablı müəllimlərimizdən, hicablı şagirdlərimizin ailələrindən mesajlar alıram. Onların yazdıqları bir daha göstərir ki, məsələni yalnız geyim üzərindən müzakirə etmək nə qədər yanlışdır. Çünki bu insanlar da narahatdır, onlar da gələcəyimizi düşünürlər.
Mesajlardan birində deyilirdi:
“Biz ölkəmizin Suriyaya, Əfqanıstana, İraqa çevrilməsini istəmirik. Biz də övladlarımızın azad, təhlükəsiz, təhsil ala bildikləri, öz gələcəklərini qura bildikləri bir Azərbaycanda yaşamasını istəyirik.”
Bu sözlərin üzərində düşündüm. Çünki bəzən cəmiyyətdə insanları inanclarına, geyimlərinə görə qruplara ayırır, sanki eyni ölkənin gələcəyi üçün narahat ola bilməzlərmiş kimi davranırıq. Halbuki hicablı bir müəllim də, inanclı bir ana da, dünyəvi düşüncəli bir vətəndaş da eyni arzunu bölüşə bilər: övladlarımızın yaxşı təhsil alması, qızlarımızın hüquqlarının qorunması, heç bir uşağın öz uşaqlığını vaxtından əvvəl itirməməsi.
Deməli, məsələ hicablı və ya hicabsız olmaq deyil. Məsələ hansı cəmiyyətdə yaşamaq istədiyimizdir.
Bu mesajları yazan insanların təmkinini, narahatlığını və ölkəmizin gələcəyinə sahib çıxmaq istəyini dəyərləndirirəm. Çünki dünyəvi dövlətçiliyi müdafiə etmək dini inanca qarşı çıxmaq deyil. Əksinə, hər kəsin inancına hörmət edilən, lakin heç bir inancın və ya ənənənin uşaqların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq üçün bəhanəyə çevrilmədiyi bir cəmiyyəti qorumaqdır.
Elə isə gəlin, bir-birimizi ittiham etməkdənsə, bizi birləşdirən əsas məsələdən danışaq: Azərbaycanın gələcəyindən, qızlarımızın təhsilindən və uşaqlarımızın hüquqlarından.
Bu gün məktəblərdə hicabla bağlı müzakirələr aparılır. Fərqli fikirlər səsləndirilir, insanlar öz mövqelərini ifadə edirlər. Mən bir vətəndaş cəmiyyəti nümayəndəsi, jurnalist, qadın hüquqları, uşaqların təhsili məsələlərinə həssaslıqla yanaşan biri kimi düşünürəm ki, bu müzakirələrdə daha böyük bir məsələni də unutmamalıyıq: biz hansı cəmiyyətdə yaşamaq və gələcək nəsillərə hansı cəmiyyəti miras qoymaq istəyirik?
Mənim üçün əsas məsələ kiminsə başını nə ilə örtməsi deyil, həmin uşağın başının içində hansı biliklərin, düşüncələrin və arzuların formalaşmasıdır. Əsas məsələ onun geyimindən əvvəl təhsil hüququnun, təhlükəsizliyinin, sağlamlığının və gələcəyinin qorunmasıdır.
Ancaq uşaqların hüquqlarından danışırıqsa, dünyada milyonlarla qız uşağının uşaqlığını əlindən alan erkən nikah probleminə də göz yuma bilmərik.
Erkən nikah: rəqəmlərin arxasında qalan uşaqlıqlar
BMT-nin Uşaq Fondunun (UNICEF) məlumatları göstərir ki, erkən nikah dünyanın bir çox ölkəsində hələ də ciddi sosial problemdir. Burada söhbət yalnız rəsmi nikahdan deyil, yetkinlik yaşına çatmayan uşağın ailə qurmaq məqsədilə evliliyə bənzər birliyə daxil edilməsindən də gedir.
Əfqanıstan: UNICEF-in 2022–2023-cü illər üzrə Çoxgöstəricili Klaster Sorğusunun nəticələrinə əsasən, 20–24 yaşlı qadınların 28,7 faizi 18 yaşına çatmamış, 9,6 faizi isə 15 yaşına çatmamış evlənib. Bu, minlərlə qızın hələ yeniyetməlik dövrünə çatmadan həyatının istiqamətinin başqaları tərəfindən müəyyənləşdirilməsi deməkdir. Ölkənin bəzi ərazilərində 18 yaşdan əvvəl nikahın yayılma səviyyəsinin hər iki qızdan birinə çatdığı da bildirilir.
İraq: UNICEF-in 2018-ci il məlumatlarında 20–24 yaşlı qadınların 28 faizinin 18 yaşına çatmamış ailə qurduğu göstərilir. Bu göstərici erkən nikahın İraq üçün də ciddi sosial və uşaq müdafiəsi problemi olduğunu ortaya qoyur.
İran: Ölkədə erkən nikah məsələsi uzun illərdir hüquq müdafiəçilərinin və uşaq hüquqları üzrə mütəxəssislərin diqqətindədir. İranın mülki qanunvericiliyində qızlar üçün nikah yaşı ilə bağlı beynəlxalq uşaq hüquqları standartlarından fərqlənən müddəalar mövcuddur. UNICEF-in ölkələr üzrə statistik məlumatları ilə yanaşı, milli qeydiyyat göstəricilərinin də araşdırılması vacibdir. Xüsusilə 10–14 yaşlı qızların nikahları ilə bağlı rəsmi qeydiyyat məlumatları bu problemin miqyasını qiymətləndirmək üçün əhəmiyyətlidir.
Türkiyə: Türkiyə Statistika Qurumu (TÜİK) tərəfindən dərc edilmiş 2024-cü il məlumatlarına əsasən, həmin il 16–17 yaş qrupunda 9 354 qızın rəsmi nikahı qeydə alınıb. 2012-ci ildə bu rəqəm 40 428 idi. Azalma müsbət göstəricidir, lakin problemin tam aradan qalxdığını deməyə əsas vermir. Üstəlik, rəsmi statistika yalnız qeydə alınmış nikahları əhatə edir və bütün qeyri-rəsmi birlikləri göstərmir.
Türkiyənin bəzi bölgələrində azyaşlı qızların ailə qurmağa təşviq edilməsi, 9, 10 və ya 12 yaşlı uşaqlarla bağlı xəbərlər cəmiyyətin diqqətini çəkir. Lakin bu yaşlarda nikahların hər hansı vilayət üzrə geniş yayılmış hal olduğunu söyləmək üçün ayrıca, etibarlı statistik sübut tələb olunur. Ayrı-ayrı hadisələr dəhşətli olsa da, onları ölkə üzrə ümumi göstərici kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Bu rəqəmlər bir həqiqəti göstərir: erkən nikah yalnız müəyyən bir ölkənin, dinin və ya mədəniyyətin problemi deyil. O, yoxsulluq, təhsildən uzaqlaşma, gender bərabərsizliyi, ənənələrin yanlış yozulması və uşaqların hüquqlarının lazımi səviyyədə qorunmaması ilə əlaqəli qlobal problemdir.
9 yaşlı uşaq ailə məsuliyyəti daşıya bilərmi?
Gəlin özümüzə sadə bir sual verək: 9, 10 və ya 12 yaşlı uşaq ailə qurmaq qərarının mahiyyətini tam dərk edə, həyat yoldaşı seçiminin məsuliyyətini daşıya, gələcəkdə ana olmaqla bağlı qərar verə bilərmi?
Bu yaşlarda uşağın əsas vəzifəsi ailə saxlamaq deyil, öyrənmək, oynamaq, inkişaf etmək, özünü tanımaq və gələcəyə hazırlaşmaqdır.
Erkən nikah qız uşaqlarının həyatına bir neçə istiqamətdə ağır zərbə vurur:
* Təhsil hüququnu məhdudlaşdırır. Məktəbdən ayrılma, təhsilin yarımçıq qalması və iqtisadi müstəqilliyin itirilməsi ehtimalı artır.
* Fiziki sağlamlığı riskə atır. Erkən hamiləlik ana və körpə üçün ciddi tibbi risklərlə əlaqəlidir. Uşağın orqanizmi hamiləliyin və doğuşun yükünə hazır olmaya bilər.
* Psixoloji inkişafı zədələyə bilər. Uşağın özünüifadə, sərbəst qərarvermə və sağlam münasibətlər qurma imkanları məhdudlaşa bilər.
* Zorakılıq və asılılıq riskini artırır. Yaş və güc fərqinin böyük olduğu münasibətlərdə uşağın öz hüquqlarını müdafiə etmək imkanları daha zəif ola bilər.
* Yoxsulluğun nəsildən-nəslə ötürülməsinə şərait yaradır. Təhsildən məhrum edilən qızın gələcəkdə öz övladlarının təhsilinə və ailənin iqtisadi rifahına töhfə vermək imkanları da məhdudlaşa bilər.
Burada söhbət ailə institutuna qarşı çıxmaqdan getmir. Əksinə, sağlam ailənin təməli yetkinlik, qarşılıqlı hörmət, məsuliyyət və könüllü seçimdir. Uşağın hüquqlarının pozulması hesabına qurulan birlikləri ailə dəyərlərinin qorunması kimi təqdim etmək olmaz.
Azərbaycan hansı yolu seçir?
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Konstitusiyamız dövlətin dünyəvi xarakterini, vicdan azadlığını və bərabərlik prinsipini təsbit edir. Mən bu modeli dəstəkləyirəm. Çünki dünyəvilik dinə qarşı olmaq deyil; müxtəlif inanclara sahib insanların eyni qanunlar çərçivəsində bərabər yaşamasını, dövlət qərarlarının isə hüquqa və ümumi ictimai marağa əsaslanmasını təmin etməkdir.
Uşaqların hüquqlarının qorunması baxımından Azərbaycan qanunvericiliyində də mühüm addımlar atılıb.
Ailə Məcəlləsinə əsasən, Azərbaycanda nikah yaşı 18-dir. 28 iyun 2024-cü il tarixli qanunla nikah yaşının üzrlü səbəblər olduqda bir il azaldılmasına imkan verən müddəa ləğv edilib. Dəyişikliklər 1 iyul 2025-ci ildən qüvvəyə minib.
Bununla yanaşı, Cinayət və İnzibati Xətalar məcəllələrinə də dəyişikliklər edilib. Yetkinlik yaşına çatmayan şəxsin erkən evliliyə məcbur edilməsi, 16 yaşına çatmayan şəxsin erkən evliliyinin təşkil edilməsi, yetkinlik yaşına çatmayanlar barəsində erkən evlilik mərasimlərinin keçirilməsi və dini kəbin kəsilməsi ilə bağlı hüquqi məsuliyyət müəyyənləşdirilib.
Bu addımlar uşaqların müdafiəsi baxımından əhəmiyyətlidir. Əlbəttə, qanunun mövcudluğu problemin tam həll edilməsi demək deyil. Qanunvericiliyin səmərəli tətbiqi, məktəblərdə maarifləndirmə, ailələrlə iş, sosial dəstək və erkən nikah riskinin vaxtında müəyyənləşdirilməsi də vacibdir.
Biz bu istiqamətdə atılan addımları dəstəkləməli, qanunun daha səmərəli işləməsi üçün vətəndaş cəmiyyəti olaraq üzərimizə düşən məsuliyyəti yerinə yetirməliyik.
Hicab müzakirəsinin arxasında hansı cəmiyyət dayanır?
Məktəbdə vahid geyim qaydaları, hicab, dini inanc və təhsil müzakirə olunarkən bir məsələni aydınlaşdırmalıyıq: geyimlə bağlı mübahisələr uşaqların təhsil hüququnu, dünyəvi dövlətin prinsiplərini və onların gələcəyini kölgədə qoymamalıdır.
Mən hicablı qadını da, hicabsız qadını da, inanclı ailəni də, fərqli dünyagörüşünə sahib ailəni də cəmiyyətimizin bərabərhüquqlu üzvü hesab edirəm. Heç kimin dini inancına görə alçaldılmasını, təhqir edilməsini və ya damğalanmasını doğru saymıram. Eyni zamanda, heç bir dini və ya ənənəvi yanaşmanın uşağın hüquqlarını məhdudlaşdırmaq üçün əsas gətirilməsini də qəbul etmirəm.
Hicablı müəllimimiz də, hicablı şagirdimizin anası da, inanclı ailələr də uşaqların təhsildən yayınmasının, azyaşlı qızların erkən nikaha təşviq edilməsinin nə demək olduğunu anlayırlar. Onların təmkinli mövqeyi göstərir ki, bu məsələyə qarşıdurma yaratmadan, qarşılıqlı hörmət və qanun çərçivəsində yanaşmaq mümkündür.
Bizim mübahisəmiz inanc sahibi olan insanlarla deyil, uşaqların hüquqlarını məhdudlaşdıran yanaşmalarla olmalıdır.
Biz qızlarımızın 9, 10, 12 yaşında ailə qurmağa deyil, kitab oxumağa, elm öyrənməyə, arzularının arxasınca getməyə təşviq edildiyi cəmiyyət istəyirik. Qız uşağının gələcəyinin onun əvəzinə başqaları tərəfindən müəyyənləşdirilmədiyi, öz həyatına dair qərarları yetkinliklə və sərbəst şəkildə verə bildiyi cəmiyyət istəyirik.
Biz qadının təhsil aldığı, işlədiyi, ailə qurmağın məcburiyyət deyil, şüurlu seçim olduğu bir ölkədə yaşamaq istəyirik.
Vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri olaraq nə Əfqanıstanda qızların üzləşdiyi təhsil məhdudiyyətlərini, nə İraqda erkən nikahın yaratdığı problemləri, nə də İranda uşaq nikahı ilə bağlı mübahisəli hüquqi yanaşmaları gələcəyimiz üçün nümunə hesab edirik. Türkiyədəki müsbət dəyişiklikləri də, davam edən problemləri də obyektiv qiymətləndirməliyik.
Biz Azərbaycan üçün hüququn, təhsilin, elmin, insan ləyaqətinin və dünyəvi dövlətçilik prinsiplərinin qorunduğu gələcək istəyirik.
Çünki dünyəvi dövlətçiliklə dini inanc arasında seçim etməyə məcbur deyilik. Amma uşaqların hüquqları ilə onların gələcəyini əlindən alan ənənələr arasında seçim etməli olsaq, bizim seçimimiz birmənalıdır: uşaqların hüquqları!
Hicab müzakirələri də daxil olmaqla, bütün ictimai məsələlərə bu məsuliyyətlə yanaşmalıyıq. Məqsədimiz insanları bir-birinə qarşı qoymaq deyil, uşaqlarımızı qorumaq, onları təhsilə yönəltmək və gələcək nəsillərə daha sağlam cəmiyyət ötürmək olmalıdır.
Sevinc Fədai
Jurnalist, Qadın və Uşaqların Təhsilinə Dəstək İctimai Birliyinin sədri
