ABŞ Prezidenti Donald Tramp cümə günü İrana iqtisadi baxımdan ağır zərbə vuracağına söz verib. Bu açıqlamadan bir gün əvvəl ABŞ-ın maliyyə naziri Skott Bessent Vaşinqtonun gələn həftədən etibarən Tehrana qarşı “indiyədək görünməmiş” tədbirlər tətbiq edəcəyini bildirmişdi.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bunu "Reuters" yazıb.

ABŞ, BMT və Avropa İttifaqı 1970-ci illərin sonlarından etibarən İranın nüvə proqramı, insan haqlarının pozulması və silahlı qruplara dəstəyi ilə əlaqədar Tehrana qarşı sanksiyalar tətbiq edib, ticarət embarqoları qoyub və aktivlərini dondurub.

İranla müharibə fevral ayında başlayandan bəri Vaşinqton əlavə dəniz, enerji və maliyyə sanksiyaları tətbiq edib, həmçinin dəniz blokadasına başlayıb.

ABŞ Maliyyə Nazirliyinin Xarici Aktivlərə Nəzarət İdarəsinin (OFAC) məlumatlarına görə, Trampın ikinci prezidentlik müddətinə başlamasından sonra qurum 1 000-dən çox şəxs, gəmi və təyyarəyə qarşı sanksiya tətbiq edib.

Son tədbirlər İranın qeyri-rəsmi neft donanmasına, gəmiçilik sığortası şirkətlərinə, İranın silah əldə etməsinə yardım edən qurum və şəxslərə, eləcə də rəqəmsal birjalara qarşı yönəlib. Bu tədbirlər nəticəsində İranla əlaqəli təxminən 500 milyard dollar dəyərində kriptovalyuta aktivinin dondurulduğu bildirilir.

Ekspertlər hesab edirlər ki, Tramp administrasiyası aşağıdakı variantlara da əl ata bilər:

Çinin “teapot” neft emalı zavodlarına sanksiyalar

“Teapot” kimi tanınan Çinin müstəqil neft emalı zavodları ölkənin emal gücünün dörddə birini təşkil edir. Onlar aşağı, bəzən isə mənfi mənfəət marjaları ilə fəaliyyət göstərirlər.

2025-ci ilin məlumatlarına əsasən, analitik şirkət “Kpler”in hesablamalarına görə, Çin İranın dəniz yolu ilə ixrac etdiyi neftin 80 faizindən çoxunu alır. Bu ticarətin əhəmiyyətli hissəsini müstəqil neft emalı zavodları həyata keçirir və bununla da əsas sanksiya hədəfinə yardım edən qurumları cəzalandıran ikinci dərəcəli tədbirlərin təsiri altına düşürlər.

ABŞ-ın əvvəlki sanksiyaları iri müstəqil neft emalı zavodlarını İran neftini almaqdan çəkindirib. Lakin sanksiyalar üzrə ekspertlərin sözlərinə görə, müstəqil zavodlar ABŞ-ın maliyyə sisteminə az bağlı olduqları üçün müəyyən dərəcədə bu tədbirlərdən qoruna bilirlər.

Çin banklarına sanksiyalar

OFAC artıq İrandan neft satışından əldə olunan milyardlarla dolların emalında və silah alınmasının maliyyələşdirilməsində ittiham olunan Çin və Honq-Konq mənşəli daha kiçik qurumlara qarşı ikinci dərəcəli sanksiyalar tətbiq edib.

ABŞ Maliyyə Nazirliyi iki böyük Çin bankına xəbərdarlıq edib ki, İran vəsaitlərinin onların sistemlərindən keçdiyi müəyyən olunarsa, ikinci dərəcəli sanksiyalarla üzləşə bilərlər. Lakin Vaşinqton hələlik həmin bankları sanksiya siyahısına daxil etməyib.

Sanksiyalar üzrə ekspertlərin fikrincə, sözügedən iki banka – ABŞ rəsmilərinin adlarını açıq şəkildə açıqlamadığı qurumlara – qarşı tədbir görülməsi və ya digər sanksiyaların tətbiqi daha böyük maliyyə institutlarına çəkindirici təsir göstərə bilər. Bununla belə, ekspertlər Pekinin cavab tədbirləri görə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.

Tramp administrasiyasının rəsmiləri bu il Tramp və Çin Prezidenti Si Cinpin arasında gözlənilən görüş ərəfəsində Vaşinqton-Pekin gərginliyini azaltmağa çalışırlar. ABŞ rəsmiləri Çinin qabaqcıl texnologiyaların istehsalı üçün vacib olan kritik mineralların ixracını məhdudlaşdıra biləcəyindən narahatdırlar. Bu məsələ ABŞ və Qərb müttəfiqlərinin alternativ tədarük mənbələri yaratmağa çalışdığı bir vaxtda xüsusilə əhəmiyyətlidir.

“Siçan-pişik oyunu”

ABŞ İranın özündə, eləcə də Çin və Körfəz ölkələrində Tehranın sanksiyalardan yayınmasına və müharibəni maliyyələşdirmək üçün gəlir əldə etməsinə kömək edən şəxsləri və qurumları hədəf almağa davam edə bilər.

ABŞ Maliyyə Nazirliyi bu yaxınlarda İranın neft gəlirlərini idxal məhsulları ilə dəyişməsini asanlaşdırmaq üçün yaradılan şirkətlərə qarşı sanksiyalar tətbiq edib. Lakin “Obsidian Risk Advisors” şirkətinin idarəedici direktoru Brett Eriksonun sözlərinə görə, bu tədbirlər “siçan-pişik oyunu” yanaşmasına çevrilir və İranın davranışını dəyişdirməyib. Onun sözlərinə görə, Tehran sanksiyaya məruz qalan qurumların yerinə sadəcə yeni şirkətlər yaradır.

Demokratiyaların Müdafiəsi Fondunun sanksiyalar üzrə eksperti Miad Maleki hesab edir ki, Bessentin açıqlaması, ehtimal ki, İrana idxal üçün ödənişlər etməyə kömək edən neft daşıyıcıları, alıcılar və valyuta dəyişdiricilərinə qarşı nəzarətin gücləndiriləcəyinə işarədir.

Maleki əlavə edib ki, İranın ticarət daşımalarını həyata keçirmək imkanlarını zəiflətməyə yönəlmiş əlavə aviasiya sanksiyaları da mümkündür. Bu addım ABŞ-ın artıq Hörmüz boğazından keçən gəmiçiliyi blokadaya almasından sonra gündəmə gələ bilər.

Quru blokadası

Bəzi ABŞ və İsrail rəsmiləri quru blokadası ehtimalını da gündəmə gətiriblər. Bunun üçün İranın qonşuları – İraq, Türkiyə, Pakistan, Əfqanıstan, Türkmənistan, Azərbaycan və Ermənistanın yardımı tələb olunacaq.

Tramp administrasiyasının Əfqanıstan istisna olmaqla, bu ölkələrin hamısı ilə müxtəlif səviyyələrdə yaxın münasibətləri var. Bununla belə, Əfqanıstanla sərhəd dağlıq ərazidən keçdiyi üçün onsuz da nəzarətdə saxlanılması son dərəcə çətindir.

Trampın Pakistan üzərində müəyyən təsir imkanları ola bilər. Pakistan yaxın vaxtlarda ABŞ Maliyyə Nazirliyindən 10 milyard dollarlıq valyuta svop xətti istəyib. Türkiyə isə ABŞ-ın F-35 qırıcı təyyarələri proqramına yenidən qoşulmağa çalışır.

Quru blokadası İran xalqına təzyiqi ərzaq, enerji və tekstil məhsullarının idxalını dayandırmaqla artıra bilər. Lakin ekspertlər belə bir addımın həyata keçirilməsinin çətin olduğunu və bunun İranda etirazlara və ya daxili təzyiqin artmasına gətirib çıxarmaya biləcəyini bildirirlər.

İkinci dərəcəli tariflər

Tramp İranla biznes əlaqələri olan ölkələrin mallarına gömrük tarifləri tətbiq etməklə dəfələrlə hədələyib. Lakin ABŞ Ali Məhkəməsi bu cür tariflərin tətbiqi üçün hüquqi əsası ləğv edib.

ABŞ Senatı ötən həftə Rusiyaya qarşı genişmiqyaslı sanksiyalar haqqında qanun layihəsini qəbul edib. Sənədə yeni İran sanksiyaları da daxil edilib və Trampa İranın ticarətinə və silah tədarükünə yardım edən ölkələrə qarşı istifadə edə biləcəyi yeni tarif səlahiyyətləri verilməsi nəzərdə tutulub.

Lakin qanun layihəsi hələ ABŞ Nümayəndələr Palatasından keçməlidir. Bu proses çətin ola bilər. Çünki həm demokratlar, həm də bəzi respublikaçılar tarif tədbirləri ilə bağlı ciddi narahatlıqlarını bildirirlər.

Aydın