Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan Azərbaycanla sülh prosesində anklav və eksklavlar məsələsini yenidən gündəmə gətirib. O, sülh sazişi imzalanıb ratifikasiya edildikdən sonra iki ölkənin bir-birinin ərazisində anklav və eksklavlarının qalmamasını, bunun üçün ərazi mübadiləsinin mümkünlüyünü və nəqliyyat yollarının açılmasını təklif edib. Paşinyan sərhədlərin 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsi əsasında müəyyənləşdirilməsinin tərəfdarı olduğunu da bildirib.
Bu təklif ilk baxışdan sərhəd məsələlərinin həlli üçün praktik yanaşma təsiri bağışlaya bilər. Lakin Azərbaycan üçün məsələ yalnız anklavların mövcudluğu və ya onların qarşılıqlı mübadiləsi deyil. Əsas məsələ ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün, suveren hüquqlarının və təhlükəsizlik maraqlarının təmin olunmasıdır.
Siyasi şərhçilərin fikrincə, Paşinyanın ərazi mübadiləsi ideyası Azərbaycanın əvvəlcədən qəbul etməli olduğu şərt kimi təqdim edilə bilməz. Ərazi mübadiləsi yalnız mümkün variantlardan biri ola bilər və bunun üçün tərəflərin razılığı, tarixi-hüquqi əsasların araşdırılması, ərazilərin strateji əhəmiyyətinin nəzərə alınması vacibdir. Ərazilərin sahəsinin eyni olması onların təhlükəsizlik, coğrafi mövqe və nəqliyyat baxımından bərabər dəyərə malik olduğu demək deyil.
Azərbaycanın Qazax rayonunun Ermənistanın nəzarətində qalan kəndləri, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kərki kəndi ilə bağlı məsələlər bu kontekstdə xüsusi diqqət tələb edir. Həmin ərazilərin taleyi barədə qərarlar ümumi siyasi bəyanatlarla deyil, tarixi sənədlər, hüquqi əsaslar və dövlətlərarası razılaşmalar əsasında verilməlidir. Bu məsələlərin həlli zamanı Azərbaycanın ərazi bütövlüyü prinsipi müzakirə predmetinə çevrilməməli, hər hansı güzəşt əvvəlcədən müəyyən edilmiş öhdəlik kimi qəbul olunmamalıdır.
Nikol Paşinyanın Alma-Ata Bəyannaməsinə istinadı da diqqətlə qiymətləndirilməlidir. 1991-ci il sənədi keçmiş sovet respublikalarının ərazi bütövlüyü və sərhədlərin tanınması prinsipləri baxımından mühüm siyasi-hüquqi çərçivə yaradır. Lakin bu sənədə istinad konkret sərhəd mübahisələrinin avtomatik həlli demək deyil. Praktik delimitasiya zamanı müvafiq xəritələr, tarixi inzibati sərhədlər və tərəflərin razılaşdırdığı hüquqi sənədlər əsas götürülməlidir. Eyni hüquqi yanaşma həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın ərazi bütövlüyünə münasibətdə tətbiq olunmalıdır.
Digər mühüm məsələ nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasıdır. Nikol Paşinyan bütün yolların fəaliyyət göstərməsinin tərəfdarı olduğunu bildirir. Azərbaycan üçün isə ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında nəqliyyat bağlantısının təmin olunması xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu bağlantı regional əməkdaşlıq və iqtisadi inkişaf baxımından mühüm imkanlar yarada bilər. Bununla belə, onun həyata keçirilməsi Azərbaycanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik maraqları qorunmaqla, konkret və icra edilə bilən razılaşmalar əsasında təmin olunmalıdır.
Azərbaycanın mövqeyindən yanaşdıqda, regional kommunikasiyaların açılması qarşılıqlı fayda yaratmalı, lakin dövlətlərin suveren hüquqlarını məhdudlaşdıran qeyri-müəyyənliklərə yol açmamalıdır. Ermənistanın da bu prosesdə üzərinə götürəcəyi öhdəliklər aydın şəkildə müəyyənləşdirilməli və onların icrası təmin olunmalıdır.
Nikol Paşinyanın tərəflərin bir-birinə qarşı ərazi iddiaları irəli sürməməsi barədə fikri də davamlı sülh baxımından əhəmiyyətlidir. Ancaq belə bir prinsip yalnız bəyanat səviyyəsində qalmamalı, hüquqi sənədlərdə təsbit edilməli və konkret addımlarla təsdiqlənməlidir.
Anklav və eksklavlar məsələsi Azərbaycanın milli maraqları baxımından yalnız ərazi mübadiləsi müzakirəsi deyil. Burada əsas meyar sərhədlərin hüquqi əsaslarla müəyyənləşdirilməsi, ərazi bütövlüyünün qorunması, suverenliyin təmin olunması və Naxçıvanla nəqliyyat bağlantısının reallaşdırılmasıdır.
Nikol Paşinyanın təklifi bu prinsiplər əsasında müzakirə edilə bilər, lakin hər hansı razılaşmanın məzmununu Azərbaycanın milli maraqları və tərəflərin qarşılıqlı razılığı müəyyən etməlidir. Sülhün davamlılığı da məhz bu şərtlərin yerinə yetirilməsindən asılı olacaq.
Siyasət şöbəsi
