Bəzən bir neçə gün davam edən diplomatik səfər illərlə davam etmiş siyasi mübahisələrin, tarixi iddiaların və regionda dəyişən reallıqların hansı mərhələyə gəlib çatdığını göstərən mühüm hadisəyə çevrilir.

Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfərinə Ermənistan daxilində və erməni diaspor çevrələrində verilən reaksiyalar da məhz belə bir kontekstdə diqqət çəkir. Səfərdə 58 ölkəni və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150-yə yaxın şəxsin iştirakı barədə Azərbaycan tərəfinə istinad edən məlumatlar yayılıb. Səfər çərçivəsində diplomatların işğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri, sosial-iqtisadi infrastruktur, eləcə də tarixi-mədəni irsin vəziyyəti ilə tanış olduqları bildirilib.

Əslində, burada ən mühüm məqam diplomatların hara getməsi deyil, onların orada nə görməsidir.

Çünki Qarabağ bu gün mübahisəli xəritə üzərindəki abstrakt coğrafi məkan deyil. Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin bərpa edildiyi ərazidir. 2023-cü ildə Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bərpasından sonra regionda yeni siyasi reallıq formalaşıb. 2025-ci ilin avqustunda isə Azərbaycan və Ermənistan sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair saziş mətnini paraflayıblar. Həmin sənədin birinci maddəsində tərəflər bir-birinin suverenliyini, ərazi bütövlüyünü, beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığını və siyasi müstəqilliyini tanıdıqlarını təsbit ediblər. İkinci maddədə isə bir-birinə qarşı ərazi iddialarının olmadığını və gələcəkdə də belə iddialar irəli sürülməyəcəyini bildiriblər.

Belə olan halda xarici diplomatların Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrinə səfərinə etiraz edilməsi istər-istəməz ciddi suallar doğurur.

Əgər Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıyan siyasi-hüquqi çərçivəyə sadiqdirsə, Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyət nümayəndələrini öz ərazisində qəbul etməsi nə üçün problem yaratmalıdır?

Diplomatik nümayəndələrin gördükləri mənzərəni bəyənib-bəyənməməsi, hansı siyasi nəticəyə gəlməsi isə onların öz dövlətlərinin və beynəlxalq təşkilatların məsuliyyətidir. Xarici diplomatlara təzyiq göstərmək, onları Azərbaycanın ərazisinə səfər etdiklərinə görə hədəfə almaq isə sülh mühitinin formalaşdırılmasına xidmət edən davranış kimi görünmür.

Daha mühüm məsələ odur ki, Qarabağa səfər edən diplomatlar artıq yalnız siyasi bəyanatları deyil, real vəziyyəti yerində görürlər. Onlar dağıdılmış və viran qoyulmuş yaşayış məntəqələrinin bərpasını, yeni yolları, məktəbləri, xəstəxanaları, enerji və digər infrastrukturu, keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışı üçün yaradılan şəraiti müşahidə edə bilirlər. Eyni zamanda bölgənin tarixi və mədəni irsinin qorunması istiqamətində görülən işlərlə tanış olurlar.

Bu mənzərəni görməkdən narahat olmaq isə artıq diplomatik səfərin deyil, həmin səfərin ortaya çıxardığı reallığın problem kimi qəbul edilməsidir.

Son reaksiyalarda başqa bir diqqətçəkən məqam tarixi-mədəni irslə bağlı mübahisələrdir. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin yalnız bir etnosun müstəsna irsi kimi təqdim edilməsi, Qafqaz Albaniyasının mürəkkəb və çoxqatlı tarixi haqqında müzakirələrin siyasi iddiaların alətinə çevrilməsi elmi yanaşmadan daha çox siyasi narrativlərin güclənməsinə gətirib çıxara bilər.

Tarixə münasibətin əsas meyarı siyasi simpatiya deyil, elmi sübut olmalıdır.

Qafqazın tarixi müxtəlif xalqların, dövlətlərin, dinlərin və mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri ilə formalaşıb. Azərbaycan ərazisində Qafqaz Albaniyasının siyasi və mədəni tarixinin mövcudluğu tarixşünaslıqda geniş araşdırılmış mövzudur. Buna görə də bu irsin öyrənilməsi və qorunması hansısa müasir siyasi iddianın inkarı kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, ortaq və mürəkkəb tarixi irsin elmi əsaslarla araşdırılması region xalqlarının gələcək münasibətləri üçün daha sağlam zəmin yarada bilər.

Amma eyni standartın hər yerdə tətbiq olunması vacibdir.

Əgər Qarabağdakı hər bir tarixi iz dünya ictimaiyyətinə təqdim edilərkən xüsusi həssaslıq tələb edirsə, indiki Ermənistan ərazisində tarixən yaşamış azərbaycanlıların maddi-mədəni irsi ilə bağlı məsələlər də eyni elmi və hüquqi diqqətin predmetinə çevrilməlidir. Məscidlər, qəbiristanlıqlar, yaşayış məntəqələri, tarixi abidələr və toponimlər haqqında mübahisələr siyasi şüarlarla deyil, arxiv sənədləri, arxeoloji materiallar, xəritələr, fotoşəkillər və beynəlxalq ekspertiza əsasında araşdırılmalıdır.

Azərbaycan uzun illərdir Qərbi Azərbaycandakı tarixi-mədəni irsin taleyi məsələsini də gündəmə gətirir. Azərbaycan tərəfinin təqdim etdiyi materiallarda indiki Ermənistan ərazisində azərbaycanlılara məxsus çoxsaylı məscidlərin, qəbiristanlıqların və digər mədəni izlərin dağıdıldığı və ya dəyişdirildiyi bildirilir. UNESCO qarşısında Azərbaycanın təqdim etdiyi sənədlərdə də işğal olunmuş ərazilərdə mədəni irslə bağlı ciddi iddialar irəli sürülüb və bunların 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və digər beynəlxalq sənədlərlə əlaqəsi göstərilib.

Burada bir məqamı xüsusilə vurğulamaq lazımdır: mədəni irs siyasi müharibənin silahına çevriləndə tarix itirir. Abidənin hansı xalq üçün əhəmiyyət daşıması onun fiziki məhv edilməsinə və ya tarixi kontekstinin dəyişdirilməsinə haqq qazandırmır. Mədəni irsin qorunması prinsipial olaraq universal məsələdir.

Azərbaycan özü də bu beynəlxalq çərçivənin iştirakçısıdır. Ölkə 1954-cü il Haaqa Konvensiyasına və onun mədəni sərvətlərin silahlı münaqişə zamanı qorunmasına dair protokollarına qoşulub.

Ona görə də Qarabağdakı hər bir abidənin taleyinə münasibətdə olduğu kimi, Ermənistan ərazisində Azərbaycan irsi ilə bağlı məsələlərdə də sənədləşdirmə, beynəlxalq monitorinq və peşəkar ekspertiza ən doğru yoldur.

Təəssüf doğuran digər məqam isə Ermənistan parlamentində sentyabr hadisələrinin ildönümü ilə bağlı baş verənlərdir. 14 sentyabr 2026-cı ildə Ermənistan Milli Assambleyasının iclasında müxalifət deputatı Vahe Vardanyanın təklifi ilə 2022-ci ilin sentyabr döyüşlərində həlak olanların xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib və parlament sədri Ruben Rubinyan bu təklifi qəbul edib. Hadisə Ermənistan mediasında da geniş işıqlandırılıb.

Həlak olan insanların xatirəsinin yad edilməsi hər bir cəmiyyətin öz daxili siyasi və ictimai qərarıdır. Lakin belə hadisələrin hansı siyasi ritorika ilə müşayiət olunması və onun sülh prosesinə necə təsir etməsi ayrıca məsələdir. Xüsusilə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətni paraflanmış bir vaxtda keçmiş münaqişənin hərbi ritorikasının yenidən ön plana çıxması cəmiyyətlərdə qarşılıqlı etimadın formalaşmasına kömək etmir.

Sülh yalnız sənədin üzərindəki imza ilə yaranmır. Sülh həm də cəmiyyətlərin keçmişin siyasi yükündən tədricən azad olması, yeni reallığı qəbul etməsi və bir-birinin suverenliyinə hörmət etməsi ilə möhkəmlənir.

Bu baxımdan diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağa səfərinə verilən reaksiyalar yalnız bir səfərlə bağlı mübahisə deyil. Bu, Ermənistan cəmiyyətində və siyasi mühitində Qarabağ məsələsinin hansı dərəcədə geridə qoyula bildiyi sualını yenidən gündəmə gətirir.

Əgər məqsəd həqiqətən davamlı sülhdürsə, Azərbaycan ərazisinə gələn xarici diplomatların gördüklərinə etiraz etməkdənsə, həmin reallığı qəbul etmək daha konstruktiv yanaşma olardı.

Çünki bu gün Qarabağda yeni həyat qurulur. Şəhərlər yenidən salınır, kəndlər bərpa edilir, yollar çəkilir, məktəblər və sosial obyektlər tikilir, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı həyata keçirilir. Beynəlxalq nümayəndələr də bütün bunları yerində görürlər.

Reallığı dəyişdirmək üçün diplomata təzyiq göstərmək mümkün deyil.

Reallıq yalnız onu qəbul etməklə dəyişir.

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində qarşıda duran əsas məsələ də məhz budur: keçmişin mübahisəli siyasi narrativlərini gələcəyin dövlətlərarası münasibətlərindən ayırmaq.

2025-ci ildə paraflanmış sülh sazişinin mətnində təsbit olunan suverenlik, ərazi bütövlüyü və bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina prinsipləri bunun üçün hüquqi baza yaradır.

İndi əsas məsələ həmin prinsiplərin yalnız sənəddə qalması deyil, siyasi davranışa və ictimai düşüncəyə çevrilməsidir.

Qarabağın gələcəyi artıq müharibə meydanında deyil, quruculuq meydanında müəyyən olunur.

Və bu reallığı görməyə gələn diplomatların səfəri də məhz yeni dövrün göstəricisidir.

Ermənistan cəmiyyətinin qarşısında seçim isə tarixə hansı prizmadan baxmaq məsələsidir: keçmişin münaqişə ritorikasından, yoxsa suveren dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünə hörmət etdiyi yeni Cənubi Qafqaz reallığından.

Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru