ABŞ-ın Stanford Universitetinin alimləri insan beyin toxumasını genetik modifikasiya edilmiş siçanlara köçürərək onun heyvan beynində geniş şəkildə inkişaf etməsinə və sinir sistemi ilə əlaqə yaratmasına nail olublar. Tədqiqatın nəticələri insan beyni ilə bağlı xəstəliklərin öyrənilməsi və yeni müalicə üsullarının sınaqdan keçirilməsi üçün yeni model yarada bilər.
Toxuma necə yerləşdirildi?
Tədqiqatçılar siçanları elə genetik modifikasiya ediblər ki, onların beyin qabığında formalaşmalı olan hüceyrələr inkişaf etməsin. Bunun nəticəsində beyində insan toxumasının yerləşməsi üçün boş sahə yaranıb.
Daha sonra yeni doğulmuş siçanların beyninə insan kök hüceyrələrindən laboratoriyada yetişdirilmiş beyin orqanoidləri köçürülüb. Təxminən iki-üç ay ərzində insan toxuması təxminən beş dəfə böyüyərək boş sahənin 90 faizindən çoxunu doldurub. İnsan mənşəli sinir lifləri isə siçanın beyninin dərin hissələrinə və onurğa beyninə qədər uzanıb.
İnsan hüceyrələri inkişaf edib
Alimlər köçürülmüş toxumada müxtəlif ixtisaslaşmış neyronların yarandığını müşahidə ediblər. Bunların arasında insanlarda sosial idrakla əlaqələndirilən von Economo neyronlarına bənzər hüceyrələr də olub.
Tədqiqatçıların sözlərinə görə, bu tip hüceyrələr bəzi neyrodegenerativ xəstəliklərə, o cümlədən frontotemporal demensiyaya qarşı xüsusilə həssas ola bilər. Bu isə yeni modelin insan beyni xəstəliklərinin mexanizmlərini araşdırmaq üçün əhəmiyyətini artırır.
Əvvəlki təcrübələr
Stanford komandası daha əvvəl də insan beyin orqanoidlərini heyvanlara köçürüb. 2022-ci ildə insan beyin orqanoidlərinin yeni doğulmuş siçovulların beynində inkişaf edərək onların hissi sinir yolları ilə əlaqə yaratdığı göstərilmişdi.
2024-cü ildə isə həmin modeldən “Timothy” sindromu ilə bağlı dərmanların effektivliyini araşdırmaq üçün istifadə olunub. Yeni yanaşmada əsas fərq insan toxuması ilə heyvanın beyin hüceyrələri arasında məkan uğrunda rəqabətin aradan qaldırılmasıdır.
Siçanlar “daha ağıllı” olmayıb
Tədqiqat insan beyin toxumasının siçanın beyninə geniş şəkildə inteqrasiya etdiyini göstərsə də, bu, insan şüuruna və ya insan səviyyəli intellektə malik heyvanların yaradılması demək deyil.
"Nature"ın məlumatına görə, davranış testlərində insan toxumasının siçanların intellektini artırdığı müşahidə olunmayıb. Tədqiqatçılar əsas məqsədin insan beyninin xüsusiyyətlərini və insanlarda yaranan nevroloji xəstəlikləri daha real bioloji mühitdə öyrənmək olduğunu bildirirlər.
Şəbnəm İbrahimxəlilova
Şərhlər