Səhərlər dincəlməmiş oyanmaq, gün ərzində keçməyən yorğunluq hissi və həyat tərzi dəyişmədiyi halda çəki almaq orqanizmin verdiyi mühüm siqnallar arasında ola bilər. Son illərdə bu əlamətlərin arxasında tez-tez hormonlar, xüsusilə də kortizol dayanır. Lakin mütəxəssislər tək bir əlamət əsasında “hormonal balanssızlıq” nəticəsinə gəlməyin yanıltıcı ola biləcəyinə diqqət çəkirlər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, həkim Buğra Adil Buyrukçu “Hürriyet”dəki köşəsində “hormonal balans”ın əhəmiyyətindən bəhs edib və mühüm məlumatlar verib.

Bəzən orqanizm özünü yüksək səslə deyil, kiçik dəyişikliklərlə ifadə etməyə çalışır. Məsələn, səhərlər əvvəlki qədər gümrah oyanmamaq, gün ərzində davamlı yorğunluq hiss etmək, yuxu rejiminin pozulması və ya qidalanma ilə fiziki aktivlik vərdişləri dəyişmədiyi halda çəkidə fərqliliklərin yaranması...

Bu əlamətlərin ardınca bir çox insan “Hormonlarımda problem var?” sualını verməyə başlayır. Bəs “hormonal balans” həqiqətən tibbi anlayışdır, yoxsa sosial medianın populyarlaşdırdığı yeni sağlamlıq ifadəsidir?

Əslində hormonlar maddələr mübadiləsindən enerji istifadəsinə, reproduktiv funksiyalardan əhval-ruhiyyəyə qədər bir çox sistemə təsir edən kimyəvi xəbərçilərdir. Buna görə hormonların lazımi miqdarda və doğru zamanda ifraz olunması həqiqətən vacibdir. Lakin hər yorğunluğu, çəki dəyişikliyini və ya yuxu problemini “hormonal pozuntu” ilə izah etmək düzgün deyil.

Orqanizmimizdə görünməyən kommunikasiya şəbəkəsi var

Orqanizmdəki hormonal sistem tək bir mexanizmdən ibarət deyil. Qalxanabənzər vəz, mədəaltı vəzi, böyrəküstü vəzilər, hipofiz və reproduktiv orqanlar kimi müxtəlif strukturlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə fəaliyyət göstərən olduqca həssas sistem təşkil edir.

Buna görə davamlı yorğunluq təkbaşına hormon çatışmazlığının göstəricisi deyil. Yuxusuzluq, dəmir çatışmazlığı, qanazlığı, bəzi dərmanlar, stress, yuxu pozuntuları və qalxanabənzər vəz xəstəlikləri də oxşar şikayətlərə səbəb ola bilər.

Məsələn, qalxanabənzər vəz hormonları enerji səviyyəsi və maddələr mübadiləsində mühüm rol oynayır. Vəzin fəaliyyətinin zəifləməsi yorğunluq, üşümə, qəbizlik və çəki artımı kimi əlamətlərlə özünü göstərə bilər.

Burada əsas məsələ tək bir əlamət əsasında nəticə çıxarmaq deyil. Əlamətlərin nə qədər müddətdir davam etdiyinə və bir neçə əlamətin eyni vaxtda müşahidə olunub-olunmadığına diqqət yetirmək lazımdır.

Çəki verə bilmirsinizsə, günah həmişə iradənizdə deyil

Çəki məsələsi də hormonların ən çox müzakirə olunduğu sahələrdən biridir. Təbii ki, bədən çəkisini yalnız hormonlar müəyyən etmir. Qidalanma, fiziki aktivlik, yuxu, yaş, dərmanlar və genetika kimi bir çox amil birlikdə rol oynayır.

Lakin bəzi hormonal və metabolik xəstəliklər çəki dəyişiklikləri ilə müşayiət oluna bilər. Məsələn, hipotireoz çəki artımına səbəb ola bildiyi kimi, Kuşinq sindromu və polikistik yumurtalıq sindromu da çəkinin idarə olunmasına təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən uzunmüddətli və səbəbi açıqlanmayan çəki dəyişikliyi müşahidə olunduqda “kifayət qədər iradəli deyiləm” demək əvəzinə vəziyyəti bütöv şəkildə qiymətləndirmək daha sağlam yanaşmadır.

Xüsusilə çəki dəyişikliyi ilə yanaşı aybaşı pozuntusu, ciddi halsızlıq, saç və dəri dəyişiklikləri, ürəkdöyünmə, həddindən artıq üşümə və ya istiyə dözümsüzlük kimi digər əlamətlər də varsa, həkim müayinəsi vacibdir.

Səhərlər dincəlməmiş oyanırsınız?

Yuxu ilə hormonlar arasında da qarşılıqlı əlaqə mövcuddur. Axşam saatlarında işıq-qaranlıq dövrünün təsiri ilə melatonin səviyyəsi yüksəlir. Səhərə yaxın isə kortizol təbii olaraq artır və orqanizmin oyanmağa hazırlanmasına kömək edir.

Uzunmüddətli stress, nizamsız yuxu və həyat ritminin pozulması stress reaksiyası ilə əlaqəli sistemlərə təsir göstərə bilər.

Lakin burada da “gecə yata bilmirəm, deməli hormonlarımda problem var” kimi birtərəfli yanaşmaq düzgün deyil. Yuxusuzluğun səbəbləri arasında stress və narahatlıqdan kofein istifadəsinə, yuxu apnesindən müxtəlif sağlamlıq problemlərinə qədər çoxsaylı amillər ola bilər.

Həftələrlə davam edən və gündəlik həyata təsir göstərən yorğunluq və ya yuxu problemi varsa, səbəbi araşdırmaq təsadüfi hormonal əlavələrə yönəlməkdən daha doğru yanaşmadır.

Stresslə əlaqələndirilən hormon: kortizol

Son illərdə sağlamlıqla bağlı müzakirələrdə demək olar ki, baş rola çıxan kortizola da xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

Kortizol həqiqətən stress reaksiyasında iştirak edən mühüm hormondur. Lakin onu yalnız “pis hormon” və ya “stress hormonu” kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. O, qan şəkəri və maddələr mübadiləsi, qan təzyiqi, immun cavab və stress qarşısında fizioloji uyğunlaşma kimi bir çox prosesdə iştirak edir.

Üstəlik, kortizol gün ərzində eyni səviyyədə qalmır və təbii sutkalıq ritmə malikdir.

Bu səbəbdən internetdə tez-tez rast gəlinən “kortizolunu aşağı sal, hormonlarını balansda saxla” kimi ümumiləşdirmələr tibbi qiymətləndirməni əvəz etmir.

Həmçinin uzunmüddətli stressin böyrəküstü vəziləri “tükətdiyini” irəli sürən və “adrenal yorğunluq” adı ilə təqdim edilən yanaşmanın elmi cəhətdən təsdiqlənmiş xəstəlik olmadığı xüsusilə vurğulanır.

Əgər həqiqi hormonal pozuntu varsa, bunun müəyyənləşdirilməsi üçün əlamətlərə əsaslanaraq ehtimal yürütmək kifayət deyil. Səbəb pasiyentin anamnezi, həkim müayinəsi və zərurət yarandıqda uyğun laboratoriya analizləri ilə müəyyən edilməlidir.

Bir sözlə, “hormonal balans” yalnız sosial media dəbindən ibarət deyil. Lakin hər bir fiziki şikayəti hormonlarla əlaqələndirmək də elmi yanaşma sayılmır. Orqanizmin verdiyi siqnalları kiçiltmədən, onları doğru zamanda və müvafiq ixtisaslı mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirmək sağlamlığımız üçün atacağımız ən vacib addımlardan biridir.

Aydın