Azərbaycanın son günlərdə Bakıda keçirdiyi beynəlxalq tədbirlərin ardıcıllığı diqqət çəkir. Əvvəlcə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin dini liderləri, ardınca isə təhlükəsizlik strukturlarının yüksək səviyyəli nümayəndələri Bakıda bir araya gəlib.

Prezident İlham Əliyevin TDT-yə üzv ölkələrin Təhlükəsizlik Şuraları katiblərinin beşinci toplantısının iştirakçılarına müraciəti isə bu ardıcıllığın arxasındakı siyasi xətti daha aydın göstərdi.

Məsələ artıq yalnız “türk dünyasının birliyi” haqqında ənənəvi siyasi ritorikadan getmir. Bakının təqdim etdiyi modeldə türk dövlətləri arasında münasibətlərin siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik istiqamətlərinin bir-birinə bağlanması ön plana çıxır.

Başqa sözlə, Bakı türk dünyasının inteqrasiyasına mədəni platformadan daha çox geosiyasi və strateji əməkdaşlıq prizmasından yanaşır. Azərbaycanın mövqeyindən çıxış etdikdə, TDT-nin hazırkı potensialı ilə qarşısında duran hədəflər arasında müəyyən məsafə görünür.

Təşkilat son illərdə siyasi və iqtisadi çəkisini artırıb. Lakin üzv dövlətlərin xarici siyasət prioritetləri, iqtisadi imkanları və regional maraqları eyni deyil. Buna görə də inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi avtomatik proses sayıla bilməz. Bakının təklif etdiyi xətt isə daha sıx siyasi koordinasiyaya hesablanıb.

Prezidentin çıxışında dövlət başçılarının ildə bir dəfə görüşünün kifayət etmədiyi, daha intensiv siyasi dialoqa ehtiyac olduğu vurğulanır. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə qeyri-rəsmi zirvə görüşlərinin keçirilməsi də bu yanaşmanın praktik nümunəsi kimi təqdim edilir. Burada əsas məsələ görüşlərin sayı deyil. Əsas məsələ TDT çərçivəsində qəbul edilən qərarların və razılaşmaların real mexanizmlərə çevrilməsidir.

Bunun üçün isə ortaq iqtisadi maraqlar, nəqliyyat bağlantıları və təhlükəsizlik əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bakının TDT siyasətində coğrafiya mühüm rol oynayır. Azərbaycan Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, oradan isə Türkiyə və Avropa istiqamətini birləşdirən mühüm xətt üzərində yerləşir. Bu səbəbdən enerji və nəqliyyat məsələləri Azərbaycan üçün yalnız iqtisadi mövzu deyil. Onlar eyni zamanda geosiyasi məsələlərdir.

Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər üzərindən daşımaların genişlənməsi, dəmir yolu və liman infrastrukturu, enerji layihələri və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə artan əlaqələr eyni geosiyasi xəritənin elementləridir.

Bu xəritədə Azərbaycanın mövqeyi ona TDT daxilində xüsusi logistika və iqtisadi əhəmiyyət verir. Amma bunun digər tərəfi də var-belə bağlantıların əhəmiyyəti artdıqca onların təhlükəsizliyi məsələsi də daha ciddi xarakter alır. Məhz burada iqtisadiyyatla təhlükəsizlik bir nöqtədə kəsişir.

Prezidentin müraciətində terrorçuluq, transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq, narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi, dini ekstremizm, hibrid təhdidlər və kritik infrastrukturun mühafizəsi kimi məsələlərin sadalanması TDT daxilində təhlükəsizlik gündəliyinin genişləndiyini göstərir.

Bu, klassik hərbi təhlükəsizlik anlayışından daha geniş çərçivədir. Müasir dünyada dövlət üçün təhlükə yalnız sərhəddən keçən silahlı qüvvə ilə məhdudlaşmır. Enerji xəttinin, nəqliyyat dəhlizinin və rəqəmsal infrastrukturun təhlükəsizliyi də eyni dərəcədə əhəmiyyət qazanır.

Bu baxımdan TDT ölkələrinin təhlükəsizlik strukturları arasında daha sıx əlaqələrin yaradılması təşkilatın gündəliyinin təbii genişlənməsi kimi təqdim olunur. Lakin burada mühüm məsələ də var. Təhlükəsizlik əməkdaşlığının hüquqi və institusional çərçivəsi dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.

Dövlətlərin suveren qərarvermə mexanizmləri ilə ortaq təhlükəsizlik maraqları arasında balansın necə qurulacağı gələcək üçün əsas suallardandır.

İlham Əliyevin “Türk dünyası bizim ailəmizdir və bizim başqa ailəmiz yoxdur” fikri Azərbaycanın xarici siyasətində türk dünyasına verilən siyasi əhəmiyyəti açıq şəkildə ifadə edir. Bu yanaşma yalnız tarixi və mədəni bağlılıqla izah edilmir.

Azərbaycan son illərdə Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla siyasi və iqtisadi əlaqələri genişləndirib. Bakı bu münasibətləri TDT daxilində çoxtərəfli əməkdaşlıqla paralel aparır. Məsələnin mühüm tərəfi budur ki, TDT-nin gücü yalnız təşkilatın özündən gəlmir. Onun real potensialı üzv dövlətlərin bir-biri ilə qurduğu ikitərəfli münasibətlərin dərinliyindən də asılıdır.

Ticarət, investisiya, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik əlaqələri genişləndikcə çoxtərəfli əməkdaşlıq üçün də daha güclü baza yaranır. Çıxışın diqqətçəkən istiqamətlərindən biri də informasiya və ideoloji təhlükəsizlik məsələsidir.

Prezidentin müraciətində hibrid təhdidlərə və xaricdən yönləndirilən təsirlərə diqqət yetirilir. Rəsmi Bakının mövqeyinə görə, milli həmrəyliyə və dövlət institutlarına qarşı informasiya təsirləri təhlükəsizlik məsələsi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Müasir dünyada bu yanaşmanın müəyyən əsasları var. Sosial media və rəqəmsal platformalar vasitəsilə informasiya təsirinin imkanları əvvəlki dövrlə müqayisədə xeyli genişlənib. Amma burada mühüm sərhəd qorunmalıdır: konkret təşkilat, media qurumu və ya ictimai qrup haqqında irəli sürülən ittihamlar ayrıca sübut tələb edir. Ümumi “hibrid təhlükə” anlayışını konkret siyasi və ictimai aktorlara avtomatik tətbiq etmək eyni məsələ deyil.

TDT siyasətində gənclər məsələsinin ayrıca qabardılması da təsadüfi deyil. Uzunmüddətli inteqrasiyanın əsas daşıyıcısı gələcək nəsildir. Buna görə türk dövlətlərinin gəncləri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Forumlar və görüşlər vacibdir, amma daha davamlı nəticələr təhsil proqramları, universitetlərarası əməkdaşlıq, tələbə mübadilələri, elmi layihələr və texnoloji təşəbbüslərlə əldə edilə bilər.

Ortaq kimlik yalnız siyasi bəyanatlarla formalaşmır. İnsanların bir-birini tanıması, birlikdə işləməsi və ortaq layihələr yaratması bu prosesi daha real edir.

Bakının ortaya qoyduğu xəritə iddialıdır, amma onun reallaşması obyektiv çətinliklərdən keçir. Türk dövlətlərinin hamısının eyni xarici siyasət xəttinə malik olması mümkün deyil. Coğrafi məsafələr, iqtisadi fərqlər və müxtəlif regional maraqlar inteqrasiyanın sürətinə təsir göstərə bilər. Buna görə əsas sual TDT-nin “birlik” olub-olmaması deyil. Əsas sual budur ki, bu birlik hansı mexanizmlərlə işləyəcək? Nəqliyyat dəhlizləri hansı sürətlə inkişaf etdiriləcək? Ortaq investisiya mexanizmləri necə fəaliyyət göstərəcək? Təhlükəsizlik qurumları arasında əməkdaşlığın hüquqi bazası necə formalaşacaq? İnformasiya və kibertəhlükəsizlik sahəsində hansı mexanizmlər yaradılacaq?

TDT-nin gələcək çəkisini məhz bu suallara veriləcək praktiki cavablar müəyyənləşdirəcək.

Prezident İlham Əliyevin son çıxışını yalnız növbəti diplomatik müraciət kimi oxumaq kifayət deyil. Bakının təqdim etdiyi siyasi xətt türk dünyasının inteqrasiyasını mədəni yaxınlıqdan siyasi-strateji əməkdaşlığa doğru genişləndirmək cəhdini göstərir.

Burada üç əsas istiqamət paralel gedir:

Birincisi - siyasi koordinasiya. İkincisi - iqtisadi və nəqliyyat inteqrasiyası. Üçüncüsü - təhlükəsizlik əməkdaşlığı.

Bu üç xətt bir-birindən ayrıldıqda TDT-nin potensialı məhdud qalır. Bir-birini tamamladıqda isə təşkilatın regional çəkisinin artması üçün daha geniş imkan yaranır.

Azərbaycan öz coğrafi mövqeyi, Türkiyə ilə müttəfiqliyi, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə inkişaf edən münasibətləri və enerji-nəqliyyat layihələri vasitəsilə bu prosesin əsas iştirakçılarından biri kimi çıxış edir.

Bakıdakı son toplantının əsas siyasi mesajı da budur - Türk dünyası üçün söhbət artıq yalnız ortaq keçmişdən getmir. Məsələ ortaq maraqların necə institusional və strateji əməkdaşlığa çevriləcəyidir.

Bu prosesdə Azərbaycanın seçdiyi xətt isə aydın görünür: inteqrasiyanın iqtisadi dayaqları nəqliyyat və enerjidən, siyasi dayaqları koordinasiyadan, təhlükəsizlik dayaqları isə institusional əməkdaşlıqdan keçməlidir.

Siyasət şöbəsi