Ermənistanda siyasi gündəmin əsas suallarından biri artıq yalnız Nikol Paşinyan hakimiyyətinin gələcəyi deyil. Ölkənin hansı iqtisadi və geosiyasi istiqamətdə hərəkət edəcəyi də getdikcə daha konkret şəkildə gündəmə gəlir-Avrasiya İqtisadi İttifaqında (Aİİ) qalmaq, yoxsa Avropa İttifaqına (Aİ) doğru hərəkəti sürətləndirmək?

Sentyabrın 22-24-də Ermənistanda keçirilən yeni sorğu bu sualın cəmiyyət üçün nə qədər həssas olduğunu göstərib. Gallup International Associationın Ermənistandakı tamhüquqlu üzvü olan MPG-nin telefon sorğusunda 1001 nəfər iştirak edib.

Sorğunun elan edilmiş xəta payı təxminən 3 faiz bəndidir.

Nəticələr diqqətçəkəndir- respondentlərin 38,5 faizi Aİİ və Aİ istiqaməti arasında seçimlə bağlı referendumun “mütləq” keçirilməsinin tərəfdarıdır. Daha 20,3 faiz belə səsvermənin keçirilməsinə “daha çox bəli” mövqeyindən yanaşır. Beləliklə, referendumun keçirilməsini dəstəkləyənlərin ümumi payı 58,8 faizə çatır.

Bunun əksinə, 25,1 faiz referendumun keçirilməsinə qəti qarşıdır, 9,3 faiz isə “daha çox xeyr” cavabını verib. 6,9 faiz suala cavab verməkdə çətinlik çəkib.

Amma sorğunun ən mühüm hissəsi referendumun keçirilib-keçirilməməsi deyil, hipotetik səsvermənin nəticəsi ilə bağlı sualdır.

Respondentlərin 35,1 faizi Ermənistanın Aİİ-dən çıxaraq Aİ-yə üzvlük istiqamətində irəliləməsinə səs verəcəyini bildirib. 29,4 faiz isə Aİİ-də qalmağın tərəfdarı olduğunu deyib. 24,7 faiz referendumda iştirak etməyəcəyini, 10,9 faiz isə cavab verməkdə çətinlik çəkdiyini bildirib.

Burada diqqətdən qaçırılmamalı bir məqam var: 35,1 və 29,4 faiz arasındakı fərq cəmi 5,7 faiz bəndidir. Sorğunun xəta payının təxminən 3 faiz bəndi olduğu nəzərə alınarsa, bu rəqəmləri artıq referendumun hazırkı nəticəsi kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Üstəlik, respondentlərin dörddə birinə yaxını səsvermədə iştirak etməyəcəyini deyir.

Başqa sözlə, Ermənistan cəmiyyətində Aİ istiqamətinə meyl görünür, lakin bu meyl hələ siyasi taleyi həll edən yekun səsvermə nəticəsi deyil.

Maraqlıdır ki, referendum məsələsi yalnız Ermənistan daxilindəki siyasi diskussiyanın mövzusu deyil. Moskva da bu məsələnin mümkün qədər tez həllini istəyir. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin iyulda Paşinyanla telefon danışığında Ermənistanın Aİİ-də qalması və ya Aİ istiqamətində hərəkət etməsi məsələsinin referendum yolu ilə xalqın qarşısına çıxarılmasını gündəmə gətirmişdi.

Sentyabrın 1-də isə Bişkekdə keçirilən görüşdə Putin yenidən Ermənistanın Aİ məsələsində mövqeyini “mümkün qədər tez” dəqiqləşdirməli olduğunu bildirib və referendum ideyasını dəstəklədiyini vurğulayıb.

Burada paradoks yaranır-Moskva referendum istəyir, amma Paşinyan indiki mərhələdə belə bir səsvermənin keçirilməsini zəruri hesab etmir. Ermənistanın baş naziri iyunda bildirmişdi ki, Aİİ ilə Aİ arasında seçim qaçılmaz mərhələyə çatana qədər İrəvan Aİİ çərçivəsində fəaliyyətini davam etdirəcək.

Deməli, Paşinyanın siyasəti “indi referendum keçirək və seçim edək” deyil, daha çox “əvvəlcə iqtisadi və siyasi şərtləri formalaşdıraq, sonra seçim edək” məntiqinə əsaslanır. Bu, onun üçün həm də risklərin idarə edilməsi məsələsidir. Çünki referendumun keçirilməsi avtomatik olaraq Ermənistanın Aİ-yə üzv olacağı anlamına gəlmir. Ermənistanın Aİ-yə üzvlüyü ayrıca uzun siyasi, hüquqi və institusional prosesdir. Hazırkı mərhələdə söhbət daha çox ölkənin strateji istiqamətinin müəyyənləşdirilməsindən gedir.

Ermənistan-Aİİ-Aİ üçbucağında iqtisadi faktor siyasi seçim qədər vacibdir. Ermənistan uzun illər Rusiya bazarından ciddi şəkildə asılı olub. Reuters-in məlumatına görə, 2025-ci ildə Rusiya Ermənistanın xarici ticarətinin təxminən 35 faizini təşkil edib. Eyni zamanda, 2026-cı ilin may və iyun aylarından etibarən Rusiya bir sıra erməni məhsullarına, o cümlədən kənd təsərrüfatı məhsullarına, alkoqollu içkilərə və mineral suya müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edib, bəzi məhsulların Rusiya ərazisindən tranzitinə də maneələr yaradılıb. Bu addımların səbəbi kimi Moskva müxtəlif hallarda sanitar və texniki tələblərin pozulmasını göstərib. Lakin Ermənistan daxilində bu məhdudiyyətlərin siyasi təzyiq vasitəsi olduğunu düşünənlərin sayı da az deyil.

Elə son Gallup/MPG sorğusunda respondentlərin 52,4 faizi Rusiyanın erməni məhsullarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərin Ermənistan rəhbərliyinə iqtisadi təzyiq məqsədi daşıdığını bildirib. 40,5 faiz isə bunu Ermənistanın Aİ-yə yaxınlaşması ilə əlaqələndirib.

Bu mənzərədə Brüsselin son qərarı İrəvan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sentyabrın 24-də Aİ Şurası Ermənistan məhsullarına müvəqqəti ticarət güzəştlərini rəsmiləşdirib. Qərara əsasən, Ermənistanın Aİ-yə ixracının təxminən 80 faizinə tətbiq edilən idxal rüsumları geniş şəkildə dayandırılacaq. Rejim iki il müddətinə nəzərdə tutulub və müəyyən şərtlər, o cümlədən Aİ bazarını qorumaq üçün təminat mexanizmləri ehtiva edir. Bu, Ermənistan üçün sadəcə iqtisadi qərar deyil. Rusiya bazarında yaranan məhdudiyyətlərin fonunda Aİ bazarının alternativ imkan kimi təqdim olunması İrəvanın Moskva qarşısında iqtisadi manevr imkanlarını genişləndirir.

Lakin burada da ehtiyatlı olmaq lazımdır. Aİ-nin güzəştləri Ermənistanın avtomatik olaraq Avropa İttifaqına üzv olması demək deyil. Eyni zamanda, iki illik preferensial rejim Ermənistan iqtisadiyyatının Rusiya bazarından tamamilə uzaqlaşması üçün kifayət qədər uzun müddətli təminat da deyil.

Ermənistan ətrafında referendum müzakirələrində Moldova nümunəsinin gündəmə gətirilməsi təsadüfi deyil. 2024-cü il oktyabrın 20-də Moldovada Aİ-yə inteqrasiyanın konstitusiyada təsbit olunması ilə bağlı referendum keçirilib. Rəsmi nəticələrə görə, “hə” səsi 50,35 faiz, “xeyr” səsi isə 49,65 faiz olub. Yəni fərq cəmi 0,7 faiz bəndi təşkil edib. Referendumda iştirak 50,72 faiz olub. Moldova təcrübəsi göstərdi ki, cəmiyyətdə Avropa istiqamətinə müəyyən üstünlük olsa belə, referendum kampaniyası zamanı nəticə son dərəcə sıx ola bilər.

Ermənistanla Moldova arasında, əlbəttə, ciddi siyasi, iqtisadi və demoqrafik fərqlər var. Ona görə də bir ölkənin nəticəsini digərinə birbaşa tətbiq etmək mümkün deyil. Amma Moldova nümunəsi başqa bir həqiqəti göstərir: geosiyasi seçimlə bağlı referendumlarda sorğularla faktiki səsvermə arasında ciddi fərq yarana bilər.

Ermənistanın qarşısında əslində iki deyil, bir neçə seçim var.Məsələni yalnız “Rusiya, yoxsa Avropa?” sualına endirmək də doğru olmaz. Aİİ Ermənistan üçün hazırda real iqtisadi bazardır. Rusiya ilə ticarət əlaqələri, enerji, logistika və əmək miqrasiyası bu münasibətlərin əsas komponentləridir. Putin də Paşinyanla görüşündə Aİİ bazarının Ermənistan iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini vurğulayıb və Rusiya şirkətlərinin Ermənistan iqtisadiyyatında roluna diqqət çəkib. Ermənistan baş nazirinin rəsmi saytının yaydığı görüş məlumatında isə Rusiya ilə Ermənistan arasında 2026-cı ilin ilk yarısında ticarət dövriyyəsinin 2,5 milyard dollar olduğu qeyd edilir.

Digər tərəfdən, Aİ ilə münasibətlərin dərinləşdirilməsi İrəvana yeni bazarlar, investisiya və iqtisadi diversifikasiya imkanları yarada bilər. 2026-cı ilin sentyabrında qəbul edilən ticarət güzəştləri də məhz bu istiqamətdə atılan konkret addımlardan biridir.

Beləliklə, Ermənistanın qarşısındakı problem sadəcə hansısa bir ittifaqdan çıxıb digərinə daxil olmaqdan ibarət deyil. Əsas sual iqtisadiyyatın hansı bazarlara söykənəcəyi, enerji və logistika təhlükəsizliyinin necə təmin ediləcəyi və siyasi qərarın hansı iqtisadi qiymətə başa gələcəyidir.

Sorğunun ən mühüm nəticəsi 35,1 faiz və ya 29,4 faiz rəqəmlərinin özü deyil. Əsas mesaj Ermənistan cəmiyyətində Aİİ-Aİ seçiminin artıq real ictimai müzakirə mövzusuna çevrilməsidir. 58,8 faizin referendumun keçirilməsini dəstəkləməsi göstərir ki, cəmiyyətin əhəmiyyətli hissəsi bu məsələnin xalqın iradəsi ilə həll edilməsini istəyir. Eyni zamanda, hipotetik səsvermədə 35,1 faizin Aİ istiqamətini, 29,4 faizin isə Aİİ-də qalmağı dəstəkləməsi cəmiyyətin yekdil mövqedə olmadığını göstərir. 24,7 faizlik mümkün iştirak etməyənlər qrupu isə nəticənin necə formalaşacağını müəyyən edə biləcək mühüm faktordur. Ona görə də bu sorğudan “Ermənistan artıq Avropanı seçib” nəticəsini çıxarmaq tezdir. Eyni dərəcədə, “Rusiya Ermənistanı geri qaytarır” qənaəti də bu rəqəmlərlə əsaslandırıla bilməz.

Hazırkı mənzərə daha mürəkkəbdir. Moskva İrəvanın seçim etməsini istəyir, Brüssel iqtisadi və siyasi əməkdaşlığı genişləndirir, Paşinyan isə mümkün qədər çox manevr imkanını öz əlində saxlamağa çalışır. Əgər referendum gələcəkdə keçirilərsə, onun nəticəsini təkcə bugünkü geosiyasi simpatiyalar deyil, iqtisadi vəziyyət, Rusiya ilə ticarət əlaqələrinin taleyi, Aİ-dən gələn real imkanlar, seçici fəallığı və referendum kampaniyasının necə aparılması müəyyən edə bilər. Bu baxımdan, sentyabr sorğusu bir nəticədən daha çox Ermənistanın qarşısında açılan yeni siyasi mərhələnin göstəricisidir. Moskva İrəvanın seçim etməsini sürətləndirmək istəyir, Brüssel isə alternativin iqtisadi əsaslarını genişləndirir. Paşinyanın əsas problemi isə bu iki istiqamət arasında seçimdən əvvəl Ermənistan iqtisadiyyatını mümkün zərbələrdən qorumaqdır. Çünki referendumun sualı siyasi olsa da, onun cavabının ən ağır nəticələri ilk növbədə iqtisadiyyatda görünə bilər.

Siyasət şöbəsi