BBC Əfqanıstanda Talibanın hakimiyyətə qayıtmasından beş il sonra ölkədə idarəçilik sisteminin gündəlik reallıqlarını araşdırıb. Müəlliflər qadınların hüquqlarına qoyulan məhdudiyyətlərdən tutmuş media azadlığına, smartfon qadağasına və keçmiş Taliban döyüşçülərinin dövlət vəzifələrinə gətirilməsinə qədər müxtəlif məsələləri yerində müşahidə ediblər.

Qayanrinfo xəbər verir ki, BBC-nin iki il ərzində apardığı araşdırma çərçivəsində Taliban hərəkatının əvvəllər silahlı fəaliyyətlə məşğul olmuş və hazırda dövlət strukturlarında çalışan bir sıra nüfuzlu nümayəndələri ilə görüşlər keçirilib.

Qadının boşanma tələbi

Şimali Əfqanıstanın Cövzcan vilayətində qubernator Abdullah Sərhədi ilə görüş zamanı 18 yaşlı qadın ərindən boşanmaq istədiyini bildirib. Qadın ərinin aylarla onu döydüyünü və zorakılığa məruz qoyduğunu deyib.

Tam üz örtüyü və gün eynəyi taxan qadın qərarının qəti olduğunu bildirib:

“Birlikdə yaşamaq üçün hər hansı imkan olsaydı, bura gəlməzdim... Mən qərarımı vermişəm”.

Qubernator onu boşanmamaq barədə fikrindən daşındırmağa çalışıb və qadından “boşandıqdan sonra onunla kimin evlənəcəyini” düşünməsini istəyib.

Qadın isə cavabında deyib: “Cənab qubernator, mənim şərəf və ləyaqətim artıq məhv edilib”.

Sərhədi daha sonra qadınlar haqqında “düşüncəsizdirlər” və “intellekt baxımından çatışmazlıqları var” ifadələrini işlədib. Bu sözlər otaqda olan kişilərin gülüşü ilə qarşılanıb.

Qadının ailəsi boşanmaq üçün məhkəməyə müraciət etmək niyyətindədir. Lakin Talibanın məhkəmə sistemi çərçivəsində qadının ərinin razılığı olmadan boşanması olduqca çətindir.

## Talibanın qadın siyasəti

Taliban 2021-ci ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra qızların orta təhsil almasını qadağan edib. Qadınlar universitetlərdən və iş yerlərinin böyük hissəsindən uzaqlaşdırılıb, onların tək səyahət etməsinə, parklara və istirahət mərkəzlərinə getməsinə də ciddi məhdudiyyətlər qoyulub.

Taliban hakimiyyətə gəldikdən sonra siyasətinin dəyişdiyini bildirsə də, BBC-nin müşahidələrinə görə, bir çox qərarlar hərəkatın 1990-cı illərdə tətbiq etdiyi sərt şəriət yozumuna bənzəyir.

Taliban hökumətinin sözçüsü Zəbihullah Mücahid BBC-yə qadın hüquqları və söz azadlığının “şəriət prizmasından” qiymətləndirilməli olduğunu deyib.

O, qadınların dövlət qurumlarında kişilərlə birlikdə işləməsinin “əxlaqsızlığa gətirib çıxara biləcəyini” və “onların ləyaqətinin zədələnəcəyini” bildirib. Qadınların təhsil məsələsinin isə hələ “müzakirə olunduğunu” və bunun üçün “şəriətə əsaslanan həll” tapılmalı olduğunu söyləyib.

Keçmiş döyüşçülər hakimiyyətdə

BBC-nin görüşdüyü şəxslər arasında keçmiş Taliban komandiri Abdullah Sərhədi də var. O, 1990-cı illərdə Talibanın ilk hakimiyyəti dövründə Bəmyan vilayətində hərbi komandir olub. 2001-ci ilin sonunda ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya Talibanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırdıqdan sonra Sərhədi təslim olub və bir neçə il Quantanamo həbsxanasında saxlanılıb.

Talibanın 2021-ci ildə hakimiyyətə qayıtmasından sonra o, əvvəlcə Bəmyan, daha sonra Cövzcan vilayətinin qubernatoru təyin edilib. Hazırda isə ölkənin şimalındakı Qunduz vilayətində hərbi korpusun komandir müavini vəzifəsində çalışır.

Sərhədi Talibanın 2001-ci ildə Bəmyanda nəhəng Budda heykəllərini məhv etdiyini də etiraf edib.

“Mən onu öz əllərimlə dağıtmışam”, – deyə o bildirib.

Sərhədi bu hərəkətdən peşman olmadığını deyərək “etdikləri və etdikləri hər şeyin Allahın qanunlarına uyğun olduğunu” söyləyib.

İntihar hücumlarını təşkil edən keçmiş komandir

Kabildə BBC Talibanın daha bir yüksək rütbəli nümayəndəsi Həbibullah Bədr ilə görüşüb. O, əvvəllər Kabildə intiharçıların əməliyyatlarına cavabdeh olduğunu bildirib.

Bədr Talibanın keçmiş silahlı fəaliyyətindən danışarkən ABŞ hərbi konvoylarının hədəf alındığını və mülki şəxslərə xarici bazalardan uzaq durmaları barədə xəbərdarlıq edildiyini deyib. Lakin BBC jurnalistinin mülki əhalinin yaşadığı ərazilərdə törədilmiş konkret hücumlarla bağlı suallarından yayınıb.

Hazırda Bədr tibbi müalicə üçün dövlət vəzifəsindən müvəqqəti uzaqlaşıb. Bundan əvvəl o, ölkə üzrə həbsxanalar rəhbərinin müavini olub və vaxtilə əvvəlki hökumət tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edilmiş halda saxlanıldığı həbsxanaya rəhbərlik edib.

Təhsil tələb edən çıxış yarımçıq kəsilib

BBC-nin iştirak etdiyi qəbilə toplantılarından birində Talibanın keçmiş döyüşçüsü Bədr təltif edilməli olub. Lakin tədbir zamanı xeyriyyə fondunun rəhbəri Sultan Məhəmməd Tələi Taliban nümayəndələrinə gözlənilməz müraciət edib.

“Əgər məktəblər və təhsil hamı üçün açıq olsaydı, bu, Əfqanıstan üçün böyük iş olardı. Ümid edirəm, bu sözlər sizi incitməz”, – deyə o bildirib.

Bundan sonra otaqda sükut yaranıb və onun mikrofonu əlindən alınıb.

Tələi daha sonra BBC-yə qız məktəblərinin açılmasını tələb etdiyini söyləyib: “İslamda elm öyrənmək həm kişilər, həm də qadınlar üçün vacibdir”.

O, başqa fikirlərini də səsləndirmək istədiyini, lakin buna imkan verilmədiyini deyib.

Smartfon qadağası

Cövzcan qubernatoru Sərhədi Taliban rəsmiləri üçün tətbiq edilən smartfon qadağasının işlərin görülməsini çətinləşdirdiyini də bildirib.

Onun sözlərinə görə, əvvəllər sənədləri və məlumatları telefon vasitəsilə sürətlə göndərmək mümkün idi. İndi isə bu proses daha çox vaxt aparır.

Sərhədi qadağa barədə əlavə danışmağın onun üçün “problem yaradacağını” bildirib.

Kəndlərdə yoxsulluq qalır

BBC Talibanın keçmiş döyüşçülərinin vaxtilə gizləndiyi mağara şəbəkələrinə də baş çəkib. Keçmiş döyüşçülərdən biri Əbid Lalai hazırda Daxili İşlər Nazirliyinin tabeliyində təhlükəsizlik qüvvələrində xidmət edir.

Ərazidə yaşayan insanlar isə su, yollar və tibb məntəqələrinə ehtiyac duyduqlarını bildiriblər.

BMT-nin məlumatına görə, Əfqanıstanda hər dörd nəfərdən üçü əsas ehtiyaclarını qarşılamaqda çətinlik çəkir. Taliban rəsmiləri yoxsulluq, işsizlik və iqtisadi qeyri-sabitliklə mübarizə apardıqlarını desələr də, bir çox sakin ölkənin əsas probleminin məhz Talibanın özü olduğunu düşünür.

Talibanın hakimiyyətə qayıtmasından sonra etiraz aksiyalarında iştirak edən Hoda adlı qadın BBC-yə bildirib ki, qadınlar mövcud vəziyyətlə razılaşmır.

“Qadınların təhsilli olmasından qorxduqlarını düşünürəm. Buna görə qadınlara məhdudiyyət qoyurlar. Onlar savadsız qadınlar istəyirlər ki, qadınlar müdrik kişilər yetişdirə bilməsin. Çünki bu, Talibanın sonunu gətirərdi”, – deyə o bildirib.

Aydın