Bir çox insan yerə düşən qidanı məşhur “beş saniyə qaydası”na güvənərək götürüb yeməyə davam edir. Bəs bu qayda həqiqətən işləyirmi? Alimlər bunu eksperiment yolu ilə yoxlamağa qərar veriblər və nəticələr sadəcə “bəli” və ya “xeyr” cavabından daha maraqlı olub.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Science Blog" yazıb.

Qida qəsdən çirkləndirilmiş səthlərə 2560 dəfə, düz 12,5 santimetr hündürlükdən, əlcək geyinmiş əllərlə və taymer qoşulmuş vəziyyətdə atılıb. Bu qidalardan heç biri yeyilməyib. Hər parça steril paketə yerləşdirilib, xırdalanıb və bakteriyaların inkişafı üçün qidalı mühit olan petri kasasına yayılıb.

Bu, 2016-cı ildə Rutgers Universitetində Robin Miranda və Donald Şaffner tərəfindən aparılan və “Applied and Environmental Microbiology” jurnalında dərc olunan tədqiqatın miqyası idi. Alimlərin nəticəsi aydın olub: bakteriyalar beşə qədər sayılmasını gözləmir və onların bir hissəsi bir saniyədən də az müddətdə qidaya keçə bilir.

“Beş saniyə qaydasını” necə yoxladılar?

Qidanın üzərinə düşməsi üçün dörd müxtəlif səthdən istifadə edilib: paslanmayan polad, şirələnmiş keramika plitə, ağcaqayın laminatı və daxili/xarici məkanlar üçün nəzərdə tutulmuş xalça örtüyü.

Üzərinə dörd növ qida qoyulub: doğranmış qarpız, adi ağ çörək, yağlı çörək və çiyələkli saqqız konfetləri. Təmas müddəti bir saniyədən az, beş saniyə, 30 saniyə və beş dəqiqə olub. Bakteriyaların yetişdirilməsi üçün iki müxtəlif qidalı mühitdən istifadə edilib.

Beləliklə, 128 mümkün kombinasiya yaranıb və hər biri 20 dəfə təkrarlanıb.

Tədqiqatda istifadə olunan mikrob salmonellanın zərərsiz qohumu olan Enterobacter aerogenes olub. Bu bakteriya səthlərə təxminən eyni şəkildə yapışır. Hər səthə təxminən 10 milyon hüceyrə yerləşdirilib və qida üzərinə atılmamışdan əvvəl beş saat qurumağa buraxılıb.

Daha sonra qida 12,5 santimetr hündürlükdən yerə atılıb. Bu, qidanın hədəf sahəyə düz düşməsini təmin edən maksimum hündürlük olub.

Bütün işi nəmlik görür

Ən pis nəticə qarpızda müşahidə olunub. Mövcud bakteriyaların 97 faizədək hissəsi qarpıza keçib. Daha zəngin qidalı mühitdə aparılan təcrübələrdə isə daha uzun təmas müddəti ciddi fərq yaratmayıb. Qarpız yerə dəyən anda artıq tamamilə nəmlənmiş vəziyyətdə olub.

Saqqız konfetlərində bakteriya yükü ən aşağı olub. Göstərici maksimum təxminən 62 faizə çatıb və adətən bundan xeyli aşağı olub. Çörək və yağlı çörək isə aralıq nəticə göstərib və müxtəlif düşmələr zamanı daha dəyişkən olub.

Şaffner Rutgers Universitetinin press-relizində mexanizmi bir cümlə ilə izah edib: bakteriyaların ayaqları yoxdur, buna görə də onlar nəmliklə birlikdə hərəkət edirlər. Qarpızın su aktivliyi göstəricisi 0,99-dur ki, bu da onu bərk qidalar arasında demək olar ki, su gölməçəsinə bərabər edir.

Bundan əlavə, qarpızın səthi hamar və düzdür. Bu da qida ilə səthin təmas nöqtələrini bir-birindən ayıran kövrək strukturların olmaması deməkdir.

Xalça, təəccüblü şəkildə, ən az bakteriya ötürən səth olub

Tədqiqatın diqqətçəkən nəticələrindən biri xalçanın bakteriyaların demək olar ki, heç birini ötürməməsi olub. Bəzi şəraitlərdə bu göstərici təxminən 0,2 faiz təşkil edib. Plitə və paslanmayan polad isə daha çox bakteriya ötürə bilib.

Görünür, xalçanın lifləri bakteriyaları tutub saxlayır, üstəlik, tüklü səth qidanın ümumiyyətlə səthin yalnız bir hissəsi ilə təmas etməsinə səbəb olur.

Taxta səth isə dörd material arasında orta nəticə göstərib və ən qeyri-sabit nəticələr məhz onda müşahidə olunub.

Lakin bunların heç biri xalçanı peçenye saxlamaq üçün gigiyenik yerə çevirmir. Sadəcə xalça bakteriyaları qidaya ötürmək baxımından daha “xəsis” davranır.

Bu nəticəyə ilk olaraq yeniyetmə gəlib

Hələ 2003-cü ildə İllinoys Universitetində təcrübə keçən orta məktəb şagirdi Cilion Klark laboratoriya plitəsinə bağırsaq çöpü bakteriyası yerləşdirib və üzərinə peçenye ilə jele konfetlər atıb.

Bakteriyalar beş saniyə ərzində qidaya keçib. O, həmçinin universitet şəhərciyinin döşəməsindən nümunələr götürüb və onların gözlənilməz dərəcədə təmiz olduğunu müəyyənləşdirib.

Onun laboratoriya işi ilə paralel keçirdiyi sorğu göstərib ki, qadınların təxminən 70 faizi, kişilərin isə yarıdan bir qədər çoxu bu qaydanı bilir. Onların əksəriyyəti gündəlik həyatda bu qaydaya əməl etdiyini bildirib.

Bu iş ona 2004-cü ildə sağlamlıq sahəsində İqnobel mükafatını qazandırıb. Bu mükafat əvvəlcə insanları güldürən, daha sonra isə düşündürən araşdırmalara verilir.

2007-ci ildə Klemson Universitetindən Pol Douson və həmkarlarının apardığı resenziyalı elmi araşdırmada salmonellanın plitə, taxta və xalçadan bolonya kolbasasına və çörəyə keçməsi izlənilib.

Daha uzun təmas daha çox bakteriya ötürülməsi ilə nəticələnib. Lakin bu, əsasən ən azı səkkiz saat əvvəl çirkləndirilmiş səthlərdə müşahidə olunub. Xalça ilə bağlı göstəricilər də aşağı olub.

2014-cü ildə isə Birmingemdəki Aston Universitetində mikrobioloq Entoni Hiltonun rəhbərlik etdiyi qrup “beş saniyə qaydasının” lehinə şərh olunan nəticələr açıqlayıb. Təmas müddətinin əhəmiyyət daşıdığı, xalçanın isə yenidən daha az bakteriya ötürdüyü bildirilib.

Bu araşdırma universitetin press-relizi şəklində təqdim edilib, resenziyalı elmi məqalə kimi dərc olunmayıb. Lakin araşdırma barədə yazan materialların əksəriyyəti bu fərqi qeyd etməyib.

Bir araşdırma nəyi göstərə bilər?

İstənilən sayda təkrarlansa belə, bir eksperiment yalnız müəyyən edilmiş şərtləri yoxlayır. Miranda və Şaffner bir mikroorqanizmdən, dörd səthdən və qəsdən çox böyük başlanğıc bakteriya miqdarından istifadə ediblər.

Adi evin mətbəx döşəməsində 25 kvadrat santimetr sahədə 10 milyon bakteriya hüceyrəsinin olması gözlənilmir. Əgər belə bir vəziyyət yaranıbsa, qarpızın yerə düşməsi həmin evdəki ən kiçik problem olar.

Klarkın götürdüyü nümunələr isə faydalı əks nümunədir. O, gün ərzində yüzlərlə insanın gəzdiyi universitet şəhərciyinin döşəmələrində bakteriyaların miqdarının o qədər az olduğunu bildirib ki, onları hətta hesablamaq mümkün olmayıb. Lakin onun işinin bu hissəsi xəbərlərin başlıqlarına düşməyib.

Xəstə insanların olmadığı və çiy toyuq suyunun tökülmədiyi quru ev döşəməsi nisbətən aşağı riskli səthdir. Zibil qutusunun yanındakı yaş ləkə isə tamamilə fərqli vəziyyətdir. Eyni sözlər bir saat əvvəl qiymə əti olan paketdən maye sızmış plitəyə də aiddir.

Bu baxımdan əsas məsələ döşəmədəki vəziyyətdir, qidanın nə qədər tez götürülməsi deyil. Saniyəölçən heç vaxt düzgün meyar olmayıb; evdə olmayan əsas vasitə isə bakteriyaların səviyyəsini müəyyənləşdirmək üçün götürülən nümunədir.

Aydın