Qarabağ
qədim zamanlarda əsasən türklər və Qafqaz qəbilələrindən təşkil olunmuş qədim
Azərbaycan dövləti olan - Qafqaz Albaniyasının tərkib hissəsi olub. Yuxarı Qarabağın
Xankəndi, Ağdərə, Xocavənd, Şuşa, Düzən Qarabağın Bərdə, Tərtər, Ağdam, Ağcabədi,
Füzuli, Beyləqan, həmçinin Laçın və Kəlbəcərdə arxeoloji tədqiqatlar zamanı
aşkar edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri, numizmatik dəlillər Qarabağın qədim
maddi mədəniyyətini, etno-mədəni vəziyyətini, əhalinin sosial-iqtisadi səviyyəsini,
məişət şəraitini, ümumiyyətlə, Azərbaycanın bu bölgəsinin iqtisadi, ictimai və
mədəni tarixini hərtərəfli əks etdirir.
Albaniyada
erkən orta əsrdə (IV əsrdə) xristianlıq dini qəbul edildikdən sonra Azərbaycanın
tarixi torpaqları olan Qarabağ ərazisində IV-VII əsrlər tikinti mədəniyyətini səciyyələndirən
xristian arxitekturası tipində, memarlıq üslubunda tikililər - alban xristian
dini abidələri yaradılıb.
Qafqaz
Albaniyasının memarlıq abidələrini tədqiq etmiş alimlər bu abidələrin bir çox
xarakterik xüsusiyyətlərinə və memarlıq planlaşdırma üslublarına görə erməni
dini memarlıq abidələrindən fərqləndiyini bildirib. Həmin abidələri bütün
tarixi sübutlara görə, xalqımızın milli mədəni irsinə aiddir.
Həmin
abidələr sırasında Laçın rayonunda yerləşən Ağoğlan monastrı, Kəlbəcər
rayonunda Xudavəng monastrı, Xocavənd rayonunda Amaras monastrı, Ağdərə
rayonunda Müqəddəs Yelisey məbəd kompleksini, Ağdərə rayonunda Gəncəsər
monastırlarını göstərmək olar.
Türk
tayfalarının alban dövlətinin idarə olunmasında, onun mədəniyyətinin və
memarlığının inkişafında danılmaz rolu olmuşdur. Ona görə də bir çox tarixçilər
alban memarlığından danışarkən "Alban-türk memarlığı" ifadəsini işlədirlər
ki, bu da o dövrlə tam qanunauyğunluq təşkil edir. Albaniya ərazisində yaşayan
bu tayfaların bir qismi xristianlığı qəbul edərək xristianlaşmış, bir hissəsi
isə sonradan İslamı qəbul etmişdi.
Lakin
Qafqazda köklü tarixləri olmayan ermənilər burada süni şəkildə öz tarixlərinin
izlərini yaratmaq məqsədi ilə Alban abidələrini mənimsəmək, milli mənsubiyyətini
dəyişmək yolunu tutublar. Ən çox mənimsənilməyə məruz qalan abidələr isə
xristianlıq dövrü abidələridir. Bu da ondan irəli gəlir ki, bu tipli abidələr
üzərindəki xristian dininin rəmz və simvolları, eləcə də daş və divar rəsmləri
içərisindəki buna bənzər rəsm nümunələrini əsas götürərək bunları erməniləşdirməyə
çalışırlar. Bu da öz növbəsində tarixin saxtalaşdrılmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycanın
xristianlıq dövrü abidələrinin ermənilər tərəfindən mənimsənilməsi faktlarını
gürcü tarixçisi A. Çavçavadze "Ermənilər və qan ağlayan daşlar" əsərində
dolğun şəkildə əks etdirmişdi. O yazır: "...Ermənilər aborigen
albanları süni şəkildə qriqoryanlaşdıraraq vaxtilə sığındıqları Azərbaycan
torpaqlarını "Hay ölkəsi"– Şərqi Ermənistan adlandırırlar".
Lakin tədqiqatçılar göstərir ki, hətta xristianlıq dövrü abidələri belə nə erməni
dininə (qriqoryanlıq), nə də erməni mədəniyyətinə və mənşəyinə uyğun gəlir. Belə
ki, Azərbaycan ərazilərindəki Alban-xristian abidələrinin tarixi-arxeoloji və
memarlıq baxımından tədqiqi xristianlığın bir çox xüsusiyyətlərini
aydınlaşdırmağa kömək edir. Xristianlıq dövrü alban abidələrinin ermənilər tərəfindən
mənimsənilməsinin bir səbəbi də, Rusiyanın köməyi vasitəsi ilə 1836-cı ildə
Alban Apostol kilsəsinin ləğv edilərək Erməni Qriqoryan kilsəsinə tabe edilməsidir.
Rusiya çarlarının Qafqazdakı siyasəti, ermənilərə verdikləri önəm nəticəsində
Alban kilsələrinin mərkəzi əsassız olaraq ermənilərin qriqoryan kilsəsinə
verildi. Bununla da Alban dini rəhbərliyi Eçmiədzinə köçürüldü.
Qaynarinfo
bu gün həmin abidələrdən birini - Ağoğlan monastr kompleksini təqdim edir:
Ağoğlan
monastırı və ya Sisərnəvəng — Laçın rayonu ərazisində, Ağoğlan çayının sahilində,
Azərbaycan-Ermənistan sərhəd xətti yaxınlığında yerləşən, V-VI əsrlərə aid
bazilikadır. Monastır Sünik vilayətinin on iki havarından biri olan Axaeçk
havarının ərazisində yerləşir. Əfsanəyə görə monastır kompleksi daha qədim
politeist məbədinin yerində inşa edilmişdir. Xristian inancına görə isə
monastırda Müqəddəs Georginin relikviyası saxlanmışdır.
Abidə
inşaat kitabəsinə malik deyildir; lakin, memarlıq xüsusiyyətlərinə əsasən onun
üç əsas inşaat mərhələsi keçdiyi güman edilir. Kilsə ilkin mərhələdə sadə
düzbucaqlı formaya malik apsidasız bazilika olmuşdur.
Bazilikanın
uzun daxili həcmi dörd cüt sütun vasitəsiylə üç nefə bölünür. Orta nef altar
hissədə nalvari apsida ilə tamamlanır. Binanın kənarları boyunca uzanan yan
neflər isə altar kənarlarında yan otaqlar ilə tamamlanır. Neflər tarğvari örtüyə
malikdir: yan neflərin örtüyü yarımdairəvi, mərkəzi nefin örtüyü isə oxvari
formaya malikdir. Altar yaxşı ifadə edilmiş tağlar və konxa ilə örtülmüşdür.
Altar apsidası altında mərkəzi nefə açılan, tağvari formaya mülik üç xor yeri
vardır. Altar və apsidaya yaxın tikili hissələrinin aşağı tərəfi yaxşı kəsilmiş
bazaltdan, divarların yuxarı hissəsi, müstəqil dayanan pilonlar, həmçinin
tağvari örtüklər tufdan inşa edilmişdir.
