Maşınların rəqəmsal şəkildə bəxşiş istəməsi xidmət sektorunda yeni mübahisə yaradıb. Ekspertlər bildirirlər ki, belə ödənişlərin kimə çatdığı, xüsusən də robotların xidmət göstərdiyi məkanlarda, hər zaman aydın deyil.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə BBC yazıb.

Las-Veqasdakı “Venetian Hotel”də slot maşınları ilə əylənmək istəmirsinizsə, “The Tipsy Robot” adlı barda vaxt keçirə bilərsiniz. Məkanın əsas özəlliyi avtomatik kokteyllər hazırlayan iki robot qoludur.

Müəllif ekranda “marqarita” seçdikdən sonra robotlar tekila, laym və “Triple Sec” likörünü qarışdırıb içkini təqdim edib. İçkinin qiyməti 17 dollar (12,55 funt) olub. Lakin hesabda əlavə 10 faizlik “xidmət haqqı” da göstərilib.

Bu, robotun bəxşiş istədiyi ilk hal deyil. Nyu-Yorkdakı “Artly Coffee”də robot barista da bəxşiş təklif edib. “Newark Liberty” hava limanında işçisiz köşkdən su alarkən də özünəxidmət aparatı bəxşiş seçimi təqdim edib. Oreqon ştatının Portlend şəhərindəki “Top Burmese” restoranında isə sifarişi insan qəbul etsə də, yeməyi masaya robot gətirib.

İnsan ofisianta bəxşiş vermək daha adi haldır. Lakin robot xidmət göstərdikdə pulun kimə çatdığı ilə bağlı suallar yaranır.

“The Tipsy Robot” və “Artly Coffee” nümayəndələri bildiriblər ki, bütün bəxşişlər insan əməkdaşlar arasında bölüşdürülür və şirkətlər bu vəsaitdən pay götürmür. “Artly” isə sonradan bəxşiş təkliflərini sistemdən çıxarıb. Bununla belə, bəzi ekspertlər robotlara bəxşiş tələb edilməsinin işçilərdən və müştərilərdən daha çox pul əldə etməyə yönəlmiş yanaşmanın bir hissəsi ola biləcəyini düşünürlər.

ABŞ-ın Lehigh Universitetinin siyasi elmlər üzrə dosenti və “Gratuity” kitabının həmmüəllifi Holona Oks hesab edir ki, bəzi işəgötürənlərin robotlara verilən bəxşişləri mənimsəməsi ehtimalı araşdırılmalıdır. Onun fikrincə, əsas sual bu vəsaitdən kimin faydalandığıdır.

Robotlardan gələn pul

Pandemiyadan sonra insanlardan əvvəlkindən daha çox yerdə bəxşiş istənilməyə başlanılıb. Bu, əsasən rəqəmsal ödəniş sistemlərinin təqdim etdiyi seçimlər vasitəsilə həyata keçirilir. İstehlakçılar bəxşiş faizlərinin artmasını bəzən “emosional şantaj” kimi qiymətləndirirlər.

Bu məsələ ABŞ-da xüsusilə ciddi mübahisələrə səbəb olur. Ölkədə bəxşişlər bəzi şirkətlərə işçilərə daha aşağı baza maaşı ödəməyə imkan verir. Federal minimum əməkhaqqı saatda 7,25 dollar, bəxşişlə çalışan işçilər üçün isə nağd bəxşişlər nəzərə alınmaqla birbaşa ödənilən minimum məbləğ 2,13 dollardır.

ABŞ qanunlarına əsasən, işçiyə verilən bəxşişdən şirkətlər, sahiblər və rəhbərlər pay götürə bilməz. Lakin bəxşişin birbaşa maşına verildiyi hallarda hüquqi məsələlər daha mürəkkəbdir.

Oks bildirir ki, robotlara verilən bəxşişlərin hüquqi baxımdan kimə məxsus olduğunu müəyyən edən standartlar hələ formalaşmayıb.

Bu isə avtomatlaşdırmanın xidmət sektorunda çalışan insanlar üçün mütləq mənfi olduğu anlamına gəlmir. “The Tipsy Robot” və “Artly Coffee” kimi məkanlarda robotların istifadəsi həm yenilik, həm də insan əməkdaşlarla birgə iş modeli kimi təqdim olunur.

“Artly” bəxşiş təkliflərini sistemdən çıxarmaq və işçilərin maaşını artırmaq qərarının qismən müştərilərin bəxşişlərlə bağlı narazılıqlarına cavab olduğunu bildirib. Şirkətin bəzi məkanlarında fiziki bəxşiş qabları yerləşdirilib. “Artly”nin məzmun direktoru Abiqeyl Smatersin sözlərinə görə, bəxşişlərin 100 faizi insan əməkdaşlara verilir.

“Biz insanların hesabına xərclərə qənaət etmək məqsədilə avtomatlaşdırmaya inanmırıq”, deyə Smaters qeyd edib.

Onun sözlərinə görə, xidmət sektorunda işçi çatışmazlığı mövcuddur və robotlar insanları işdən çıxarmadan bu problemin həllinə kömək edə bilər. Bununla belə, o, süni intellektin bəzən uyğun olmadığı sahələrdə də tətbiq edildiyini qəbul edir.

ABŞ-ın Missisipi Universitetində qonaqpərvərlik texnologiyalarını araşdıran dosent Katerina Berezina isə sektora qarşı birmənalı yanaşmağın düzgün olmadığını düşünür.

“Şirkətlərin nəyin bahasına olursa-olsun pul qazanmağa çalışdığını düşünmək ədalətli deyil. Bəxşiş və ya xidmət haqqı sadəcə robotun ehtiyac duyduğu əmək xərclərini və ya yeniləmələri qarşılamaq üçün tətbiq edilə bilər”, deyə o bildirib.

Digər tərəfdən, “One Fair Wage” kimi ictimai təşkilatlar robotlaşdırmanın restoranlarda aşağı maaşların ödənilməsini davam etdirmək cəhdi olduğunu hesab edirlər.

Robotlara bəxşiş vermək lazımdırmı?

Kornell Universitetinin fəxri professoru və “The Psychology of Tipping” kitabının müəllifi Maykl Linnin sözlərinə görə, bəxşiş verməyin əsas səbəbləri yaxşı xidməti mükafatlandırmaq və aşağı maaş alan işçilərə kömək etməkdir. Sosial təsdiq istəyi də bu qərarda rol oynaya bilər.

“Bunların demək olar ki, heç biri robotlara aid deyil. Buna görə də robotlara bəxşiş vermək üçün açıq şəkildə heç bir səbəb yoxdur”, deyə Linn bildirib.

Bununla belə, insanlar robotlara da bəxşiş verə bilirlər. Bir araşdırmada iştirakçıların yalnız 11 faizi robot barmenə bəxşiş verəcəyini bildirib. Araşdırmanın həmmüəllifi Berezinanın sözlərinə görə, robot barmenlərlə real təcrübəsi olan insanlar bəxşiş verməyə daha çox meylli olublar.

İnsanların əksəriyyəti robotlara bəxşiş verməyəcəyini bildirsə də, bəxşişin insan əməkdaşlara çatacağını öyrəndikdə onların təxminən 42 faizi fikrini dəyişib.

Linn hesab edir ki, robotlara bəxşiş vermək geniş yayılmış praktikaya çevrilməyəcək. Onun fikrincə, şirkətlər bu yolla daha çox gəlir əldə etməyə çalışa bilər, lakin praktika müştəriləri uzaqlaşdırarsa, nəticədə ondan imtina edilə bilər.

“Bəxşiş tanrısı yoxdur, heç kim sizi pul ödəməyə məcbur edə bilməz. Normaları da aşağıdan yuxarı insanlar formalaşdırır”, deyə Linn qeyd edib.

Onun fikrincə, robotlara bəxşiş tətbiqinin geniş yayılması uzunmüddətli tendensiyaya çevrilməyə bilər.

Aydın