İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik Komissiyasının sədri İbrahim Əzizinin "İran Ukraynanın hərəkətlərini cavabsız qoymayacaq" bəyanatı təkcə emosional siyasi mesaj deyil. Bu açıqlama göstərir ki, Tehran Xəzər dənizində baş verdiyini iddia etdiyi insidenti ikitərəfli mübahisədən daha geniş geosiyasi qarşıdurmanın tərkib hissəsi kimi təqdim etməyə çalışır.

Rəsmi Tehranın iddiasına görə, Ukrayna Xəzər dənizində İranın ticarət gəmisinə zərbə endirib və nəticədə heyət üzvlərindən biri həlak olub.

Rəsmi Kiyev bu iddiaları təsdiqləməyib. Belə bir şəraitdə hadisənin hüquqi və faktiki tərəfi hələ tam aydın deyil. Buna baxmayaraq, Tehran artıq siyasi mövqeyini ortaya qoyaraq məsələni ABŞ, İsrail və Ukraynanın koordinasiyalı fəaliyyətinin nəticəsi kimi təqdim edir.

Siyasi təhlilçilərin fikrincə, bu yanaşmanın bir neçə mühüm səbəbi var.

Əvvəla, İran uzun müddətdir ki, özünə qarşı atılan addımları ayrı-ayrı dövlətlərin qərarı kimi deyil, Qərbin vahid strategiyasının elementi kimi şərh edir. İsrail və ABŞ ilə açıq qarşıdurma fonunda Ukraynanın da həmin sıraya daxil edilməsi Tehran üçün həm daxili auditoriyaya, həm də regional müttəfiqlərinə ünvanlanan siyasi mesaj xarakteri daşıyır.

İkincisi, İran cavab vermək zərurəti hiss edir. Çünki cavabsız qalan istənilən hadisə ölkə daxilində hakimiyyətin zəifliyi kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin "cavab" anlayışı mütləq hərbi zərbə demək deyil.

Tehran ənənəvi olaraq asimmetrik vasitələrdən istifadə edir. Diplomatik təzyiq, kəşfiyyat əməliyyatları, kiberməkanda fəaliyyət və ya özünə yaxın regional aktorlar vasitəsilə mesaj vermək İranın daha çox üstünlük verdiyi üsullardandır.

Üçüncüsü, hadisənin Xəzər dənizi ilə əlaqələndirilməsi xüsusi diqqət tələb edir. Xəzər indiyədək əsasən enerji, logistika və regional əməkdaşlıq məkanı kimi qiymətləndirilib. Əgər burada hərbi xarakterli insidentlərin baş verməsi təsdiqlənərsə, bu, regionun təhlükəsizlik arxitekturası üçün yeni risklər yarada bilər. Xəzəryanı dövlətlər, o cümlədən Azərbaycan üçün də belə proseslərin diqqətlə izlənməsi vacibdir. Çünki bölgənin sabitliyi təkcə təhlükəsizlik baxımından deyil, həm də enerji və nəqliyyat layihələrinin davamlılığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bununla yanaşı, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Ukraynanın guya İsrailin göstərişi ilə hərəkət etdiyini bildirməsi Tehranın diplomatik ritorikasının daha da sərtləşdiyini göstərir. Bu ittihamı təsdiqləyən beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş sübutlar ictimaiyyətə təqdim edilməyib. Buna görə də həmin bəyanat İranın rəsmi siyasi mövqeyini əks etdirən iddia kimi qiymətləndirilməlidir.

Hazırkı mərhələdə əsas sual Tehranın hansı cavab modelini seçəcəyidir. İranın birbaşa Ukrayna ilə hərbi qarşıdurmaya girmək imkanları məhduddur və belə bir addımın onun strateji maraqlarına uyğun olduğu da görünmür. Daha real ssenari diplomatik təzyiqin artırılması, informasiya mübarizəsinin gücləndirilməsi və regional təsir alətlərinin işə salınmasıdır.

İranın sərt bəyanatları göstərir ki, Yaxın Şərqdəki gərginliklə Avropadakı müharibə artıq bir-birindən ayrı qiymətləndirilmir. Müxtəlif cəbhələrdə baş verən hadisələr getdikcə vahid geosiyasi qarşıdurmanın elementlərinə çevrilir. Məhz buna görə də Xəzər dənizində baş verdiyi iddia olunan bir insident belə regional çərçivəni aşaraq qlobal siyasi gündəmin mövzularından birinə çevrilə bilər.

Qeyd edək ki, iyulun 25-də İran Xarici İşlər Nazirliyi Ukraynanın Xəzər dənizində İranın ticarət gəmisinə zərbə endirdiyini və nəticədə heyət üzvlərindən birinin həlak olduğunu iddia edib. Xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin sözlərinə görə, rəsmi Kiyev bunu Avropanı Yaxın Şərqdəki müharibəyə cəlb etmək məqsədilə İsrailin göstərişi ilə həyata keçirib.

Siyasət Şöbəsi