Qarabağ
qədim zamanlarda əsasən türklər və Qafqaz qəbilələrindən təşkil olunmuş qədim
Azərbaycan dövləti olan - Qafqaz Albaniyasının tərkib hissəsi olub. Yuxarı
Qarabağın Xankəndi, Ağdərə, Xocavənd, Şuşa, Düzən Qarabağın Bərdə, Tərtər,
Ağdam, Ağcabədi, Füzuli, Beyləqan, həmçinin Laçın və Kəlbəcərdə arxeoloji tədqiqatlar
zamanı aşkar edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri, numizmatik dəlillər Qarabağın
qədim maddi mədəniyyətini, etno-mədəni vəziyyətini, əhalinin sosial-iqtisadi səviyyəsini,
məişət şəraitini, ümumiyyətlə, Azərbaycanın bu bölgəsinin iqtisadi, ictimai və mədəni
tarixini hərtərəfli əks etdirir.
Albaniyada
erkən orta əsrdə (IV əsrdə) xristianlıq dini qəbul edildikdən sonra Azərbaycanın
tarixi torpaqları olan Qarabağ ərazisində IV-VII əsrlər tikinti mədəniyyətini səciyyələndirən
xristian arxitekturası tipində, memarlıq üslubunda tikililər - alban xristian
dini abidələri yaradılıb.
Qafqaz
Albaniyasının memarlıq abidələrini tədqiq etmiş alimlər bu abidələrin bir çox
xarakterik xüsusiyyətlərinə və memarlıq planlaşdırma üslublarına görə erməni
dini memarlıq abidələrindən fərqləndiyini bildirib. Həmin abidələri bütün
tarixi sübutlara görə, xalqımızın milli mədəni irsinə aiddir.
Türk
tayfalarının alban dövlətinin idarə olunmasında, onun mədəniyyətinin və
memarlığının inkişafında danılmaz rolu olmuşdur. Ona görə də bir çox tarixçilər
alban memarlığından danışarkən "Alban-türk memarlığı" ifadəsini işlədirlər
ki, bu da o dövrlə tam qanunauyğunluq təşkil edir. Albaniya ərazisində yaşayan
bu tayfaların bir qismi xristianlığı qəbul edərək xristianlaşmış, bir hissəsi
isə sonradan İslamı qəbul etmişdi.
Lakin
Qafqazda köklü tarixləri olmayan ermənilər burada süni şəkildə öz tarixlərinin
izlərini yaratmaq məqsədi ilə Alban abidələrini mənimsəmək, milli mənsubiyyətini
dəyişmək yolunu tutublar. Ən çox mənimsənilməyə məruz qalan abidələr isə
xristianlıq dövrü abidələridir. Bu da ondan irəli gəlir ki, bu tipli abidələr
üzərindəki xristian dininin rəmz və simvolları, eləcə də daş və divar rəsmləri
içərisindəki buna bənzər rəsm nümunələrini əsas götürərək bunları erməniləşdirməyə
çalışırlar. Bu da öz növbəsində tarixin saxtalaşdrılmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycanın
xristianlıq dövrü abidələrinin ermənilər tərəfindən mənimsənilməsi faktlarını
gürcü tarixçisi A. Çavçavadze "Ermənilər və qan ağlayan daşlar" əsərində
dolğun şəkildə əks etdirmişdi. O yazırdı:
"...Ermənilər
aborigen albanları süni şəkildə qriqoryanlaşdıraraq vaxtilə sığındıqları Azərbaycan
torpaqlarını "Hay ölkəsi"– Şərqi Ermənistan adlandırırlar".
Lakin tədqiqatçılar göstərir ki, hətta xristianlıq dövrü abidələri belə nə erməni
dininə (qriqoryanlıq), nə də erməni mədəniyyətinə və mənşəyinə uyğun gəlir. Belə
ki, Azərbaycan ərazilərindəki Alban-xristian abidələrinin tarixi-arxeoloji və
memarlıq baxımından tədqiqi xristianlığın bir çox xüsusiyyətlərini
aydınlaşdırmağa kömək edir. Xristianlıq dövrü alban abidələrinin ermənilər tərəfindən
mənimsənilməsinin bir səbəbi də, Rusiyanın köməyi vasitəsi ilə 1836-cı ildə
Alban Apostol kilsəsinin ləğv edilərək Erməni Qriqoryan kilsəsinə tabe edilməsidir.
Rusiya çarlarının Qafqazdakı siyasəti, ermənilərə verdikləri önəm nəticəsində
Alban kilsələrinin mərkəzi əsassız olaraq ermənilərin qriqoryan kilsəsinə
verildi. Bununla da Alban dini rəhbərliyi Eçmiədzinə köçürüldü.
Qaynarinfo
bu gün həmin abidələrdən daha birini - Müqəddəs Yelisey məbədini təqdim edir:
Müqəddəs
Yelisey kompleksi — Murovdağın ətəyində, Tərtər rayonunun Suqovuşan və Təpəkənd
kəndləri arasında yerləşən tarix-memarlıq kompleksidir. Azərbaycan Respublikası
Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən yerli əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınıb.
Müqəddəs
Yelisey Məbəd kompleksi dəniz səviyyəsindən 2000 metr yüksəklikdə, uca bir dağın
zirvəsində tikilib və qala divarları ilə əhatə olunmuş monastr kompleksinin əsası
V əsrdə qoyulub.
Kompleksə
daxil olan ilk tikililərin inşası Qafqaz Albaniyasının Arşakilər sülaləsindən
olan hökmdarı III Mömin Vaçaqanın adı ilə bağlıdır. Moisey Kalankatlının "Alban
ölkəsinin tarixi” əsərində bu monastır haqqında deyilir:
"...Müqəddəs
Yeliseyin görkəminin meydana gəlməsi cəsəd qalıqlarının aparılmasını və lazım
olan yerdə dəfn olunmasını zəruri etdi, müqəddəs ierey Stefan onun başını
Urekan kəndində torpağa tapşırdı. Oradan quru cəsəd qalıqlarını müqəddəs
Ners-Mihra qardaşlığına köçürdülər və bu yer indi Cirviştek adlanır".
Həmin
məlumatdan aydın olur ki, məbəd Ners-Mihr qardaşlığında mnsub olmuş, sonradan
Qafqaz Albaniyasında xristianlığı təbliğ edərkən həlak olmuş müqəddəs həvari
Yeliseyin qalıqlarının bir hissəsinin Tərtər rayonunun Talış kəndindəki Ürəkvəng
monastırından buraya köçürülməsindən sonra monastır Müqəddəs Yelisey monastırı
adlanrırılmışdır.
Monastır
kompleksinin əsas kilsə binası 1264-cü ildə köhnə kilsənin daşlarının istifadə
edilməsi ilə yenidən inşa olunmuşdur. Kilsənin divarındakı inşaat kitabəsində
deyilir: "Mən, arxidyakon Serob, bu müqəddəs yerdə köhnə təməl üzərində müqəddəs
həvarinin şərəfinə kilsə inşa etdim. İl 704 (1264)”.
Monastır
kompleksi mürəkkəb relyefə malik dağlıq ərazidə yerləşir. Monastırın yerləşdiyi
təpənin ətrafı sıldırım qayalar və sıx meşəliklə əhatə olunmuşdur ki, bu da
abidəyə yaxınlaşmanı mürəkkəbləşdirir. Təpənin kompleks yerləşən cənub tərəfi
vertikal qayalıq şəklində formalaşıb, digər üç tərəfdən isə təpə möhkəm qala
divarları ilə əhatə olunub.
Əsrlər
boyunca monastırın başkilsəsi müxtəlif inşaat və yenidənqurma işlərinə məruz
qalmışdır. 1264-cü ildə yenidən inşa edilmiş Məmmədova 106 kilsə planda tərəfləri
4x8 metrə bərabər olan düzbucaqlı formasına malikdir. kilsənin altar yerləşən şərq
tərəfi yer səviyyəsindən 60 sm yuxarı qaldırılmış və daxildən yarımdairəvi
formaya malikdir. Hazırda onun kobud daşdan toxunulmuş divarlarının hörgüsündə
arxaik memarlıq detallarına malik daha qədim kvadrat formalı daşları da görmək
mümkündür. 10x5.8 metr ölmülərə malik olan əsas kilsə binasının iki giriş
qapısı vardır: qapılar cənub və qərb tərəfdə yerləşirlər.
Monastırın
başkilsəsi olan Müqəddəs Yelisey kilsəsi planlaşdırma həlli, zalla eyni enə
malik olan altar apsidası, dəstək tağlarının olmaması və iki giriş qapısı ilə
erkən orta əsrlərə aid Qafqaz Albaniyası bazilikalarını, xüsusilə Gavurqala və
Mingəçevir kilsələrini xatırladır. G. Məmmədovanın fikrincə, memarlıq xüsusiyyətləri
nəzərə alındıqda, Müqəddəs Yelisey kilsəsinin erkən orta əsrlərə aid daha qədim
kilsənin təməlləri üzərində inşa edildiyi və onun memarlıq xüsusiyyətlərini təkrarladığına
şübhə qalmır.
Gavit
kilsənin memarlığına uyğun inşa edilmişdir. Planda kvadrat formaya malik zaldan
ibarət olan tikilinin tağtavanı iki pilon vasitəsiylə saxlanılır. Gavitin
timpanında yerləşdirilmiş kitabədən məlum olur ki, tikili 1284-cü ildə inşa
edilmişdir. Kilsənin içində və ətrafında onlarla qədim məzar vardır.
Sovməələr
Kilsənin
hər iki tərəfində ondan eyni məsafə aralığında sovməələr yerləşir: cənub tərəfdə
onların sayı üç, şimal tərəfdə isə dörd ədəddir. Sovmələrin hamısının inşasında
yerli yonulmuş daşlardan istifadə edilmişdir. Sovmələrdə bir neçə dəfə bərpa
işlərinin həyata keçirilməsi açıq müşahidə edilir. Əslində onlar sərdabə və ya
türbə kimi istifadə edilmişlər. Sərdabələrdən birində Qafqaz Albaniyasının
hökmdarı III Mömin Vaçaqanın, ikincisində Craberd knyazı Atamın, digərində isə
yepiskop Məliksətin məzarları vardır.
Sovməələrdən
ən böyüyü kilsənin cənub tərəfində yerləşir. Düzbucaqlı formaya malik olan
tikilinin daxili həcmi pilyastrlar vasitəsiylə iki hissəyə ayrılmışdır. Planda
kvadrat formasına malik olan (3.65x3.70 m) birinci hissə yarımdairəvi
tağtavanla örtülmüşdür. İkinci hissə yer səviyyəsindən 40 sm yuxarı qaldırılmış
və bərabər ölçüyə malik tağtavan örtülü və yarımdairəvi formalı iki apsidaya
malikdir. Apsidaların hər biri şərq divarında yerləşən bir ədəd kiçik pəncərə
ilə işıqlandırılır. Cənub və şimal divarlarında isə iki nişə malikdirlər.
Şimal
tərəfdə, kilsədən ən uzaqda yerləşən sovməə də anoloji memarlıq həllinə
malikdir. Ölçülərinə görə birinci sovməədən kiçik olan (2x72x4.60 m) bu
tikilinin apsidalarında nişlər də yoxdur. Ümumilikdə sovmələrin hamısının
inşasında kobud yonulmuş daşlardan inşa edilmişdir. Onlar iki hissəli binəyə
malikdir.
Kompleksin
iki apsidalı sovməələri nə Qafqaz Albaniyasının memarlığında, nə də qonşu ölkələrin
memarlığında anologiyaya malik deyil. G. Məmmədova hesab edir ki, bunu sövməələrin
iki məzar üzərində inşa edilməsini və dəfn edilənlərin hər biri üçün bir
altarın nəzərdə tutulmasını ehtimal edir.
Monastır
kompleksinin ətrafında da çoxlu sayda tarixi abidələr, o cümlədən müxtəlif
dövrlərə aid xaçdaşlar, XIII və sonrakı əsrlərə aid məzarlar vardır.
