İllərlə dəyişməz hesab edilən müharibə qaydaları yenidən formalaşır. Dünyanın ən güclü ordularını belə narahat edən bu transformasiya hərbi balansı dəyişdirə bilər. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, baş verən proses hərb tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər.

Qaynarinfo-nun məlumatına görə, son illərdə baş verən silahlı münaqişələr göstərib ki, hərbi güc artıq yalnız tankların, döyüş təyyarələrinin və hərbi gəmilərin sayı ilə ölçülmür. Texnologiyaya sürətlə uyğunlaşmaq, istehsalı operativ təşkil etmək və döyüş meydanındakı dəyişikliklərə dərhal reaksiya vermək müasir ordular üçün əsas üstünlüklərdən birinə çevrilib.

Rusiya-Ukrayna müharibəsinin ilk mərhələsində bir çox Qərb hərbi eksperti hesab edirdi ki, bu münaqişə ABŞ və müttəfiqləri üçün məhdud dərslər verir. Bunun əsas səbəbi ABŞ rəhbərliyindəki orduların hava üstünlüyünə, yüksək dəqiqlikli silahlara və qabaqcıl texnologiyalara malik olması idi.

Lakin müharibənin uzanması, pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA), elektron müharibə sistemlərinin və aşağı qiymətli, yüksək dəqiqlikli zərbə vasitələrinin təsiri bu yanaşmanı dəyişdi. ABŞ və İsrailin texnoloji üstünlüyə baxmayaraq İran qarşısında bütün strateji məqsədlərinə nail olmaqda çətinlik çəkməsi də ənənəvi hərbi üstünlük anlayışının yenidən qiymətləndirilməsinə səbəb olub.

Gələcəyin müharibəsində cəbhə xətti anlayışı dəyişir

Müasir müharibələrin əsas xüsusiyyətlərindən biri əvvəllər təhlükəsiz hesab edilən arxa bölgələrin artıq hədəfə çevrilməsidir. Keçmişdə cəbhədən yüzlərlə kilometr uzaqda yerləşən hərbi bazalar, logistika mərkəzləri və komandanlıq məntəqələri nisbətən təhlükəsiz sayılırdı.

Uzun mənzilli raketlər, pilotsuz sistemlər və inkişaf etmiş sensor texnologiyaları sayəsində bu obyektlər artıq birbaşa zərbə riski altındadır. Bu vəziyyət yalnız Rusiyanın Ukraynadakı hərbi obyektlərinə deyil, ABŞ-ın Fars körfəzi regionundakı bazalarına və digər strateji məntəqələrə də aiddir.

Ucuz və geniş yayılmış müşahidə texnologiyaları böyük hərbi birləşmələrin gizli hərəkət etməsini çətinləşdirir. Məsələn, 2003-cü ildə ABŞ-ın İraqa müdaxiləsi zamanı müşahidə olunan iri zirehli kolonların bu gün eyni formada istifadəsi daha mürəkkəb hesab olunur. Çünki bu cür qüvvələr kiçik və ucuz pilotsuz sistemlər vasitəsilə tez aşkar edilərək zərbəyə məruz qala bilir.

"Müharibənin mahiyyəti əsaslı şəkildə dəyişir"

Dünyanın müxtəlif ölkələrinin müdafiə qurumları Ukrayna müharibəsindən çıxarılan nəticələri təhlil edir.

Almaniya Silahlı Qüvvələrinin baş müfəttişi Karsten Broyer bildirib: "Müharibənin mahiyyəti əsaslı şəkildə dəyişir. Silahlı qüvvələr daha sürətlə uyğunlaşmalı, yeni texnologiyaları inteqrasiya etməli və operativ öyrənməlidir. Əks halda qələbə qazanmaq mümkün olmayacaq".

Niderland Baş Qərargah rəisi general Onno Eyxelshaym da bildirib ki, texnologiyalar döyüş zamanı çox sürətlə dəyişir və ordular bu tempə uyğunlaşmasa, müharibənin ilk mərhələsində ağır itkilərlə üzləşə bilər.

Bununla yanaşı, bütün ekspertlər baş verənləri "inqilab" kimi qiymətləndirmir. Vaşinqtondakı "Carnegie” Fondunun baş tədqiqatçısı Maykl Kofman hesab edir ki, tarixdə böyük hərbi texnologiya dəyişiklikləri adətən uzun müddət ərzində formalaşıb. Onun fikrincə, pilotsuz sistemlərin və yüksək dəqiqlikli silahların geniş yayılması da bu prosesin növbəti mərhələsidir.

Süni intellekt döyüş meydanına daxil olur

Müasir müharibələrdə süni intellektlə işləyən avtonom sistemlərin rolu sürətlə artır.

Məlumata görə, ABŞ-ın İran istiqamətində həyata keçirdiyi hava əməliyyatlarında süni intellekt hədəflərin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayıb. Ukrayna isə süni intellekt dəstəkli pilotsuz sistemlərdən fəal istifadə edir.

Almaniyanın "Helsing” şirkətinin hazırladığı pilotsuz aparatlarda görüntülərin tanınması sistemi yanacaq daşıyan avtomobillər kimi hədəfləri müəyyənləşdirir. Son hücum qərarı isə insan operator tərəfindən verilir.

Rusiya da oxşar texnologiyalar üzərində işləyir. Xüsusilə "Molniya” tipli pilotsuz aparatlarda insan müdaxiləsini minimuma endirən sistemlərin inkişaf etdirildiyi bildirilir.

"Helsing”in baş icraçı direktoru Qundbert Şerf hesab edir ki, yaxın 5–10 il ərzində avtonom sistemlər döyüş meydanının əsas elementlərindən birinə çevriləcək və bu, insan mərkəzli müharibə anlayışını dəyişəcək.

"2026-cı il hərbi texnologiyada tarixi dönüş nöqtəsi ola bilər"

"Palantir” şirkətinin Avropa əməliyyatlarına rəhbərlik edən Luis Mozli bildirib ki, 2026-cı il süni intellekt və avtonom texnologiyalar baxımından barıtın döyüş meydanına daxil olması qədər əhəmiyyətli dönüş nöqtəsi kimi tarixə düşə bilər.

Onun sözlərinə görə, gələcək müharibələrdə əsas üstünlük yalnız texnologiyaya sahib olmaq deyil, onu daha sürətlə yeniləmək bacarığı olacaq. Ukrayna müharibəsi göstərib ki, bu gün qabaqcıl hesab edilən sistemlər bir neçə ay sonra effektivliyini itirə bilər.

Ukraynanın yeni müdafiə modeli

Ukrayna müharibə dövründə müdafiə təchizatı sistemini də dəyişib.

Yeni mexanizmə əsasən, döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirən briqadalara "elektron xal" verilir. Bu xallar düşmən qüvvələrinə vurulan ziyanın pilotsuz aparat görüntüləri ilə təsdiqlənməsindən sonra hesablanır.

Briqadalar topladıqları xallarla "Delta” döyüş idarəetmə sistemi vasitəsilə istehsalçılardan birbaşa yeni texnologiyalar sifariş edə bilirlər.

Ukraynanın "Fire Point” şirkətinin rəhbərlərindən İrina Terex bildirib ki, əvvəlki modeldə mühəndislər konkret silah istehsalı üçün tapşırıq alırdılar. İndi isə onlar birbaşa cəbhəyə gedərək hərbçilərlə birlikdə problemləri müəyyənləşdirir və həll yolları hazırlayırlar.

Hava üstünlüyü anlayışı yenidən formalaşır

Pilotsuz uçuş aparatları artıq yalnız yeni silah növü deyil, həm də klassik hərbi nəzəriyyələri dəyişdirən amillərdən biri hesab olunur.

Əvvəllər hava üstünlüyü müasir döyüş təyyarələri ilə əlaqələndirilirdi. Hazırda isə daha ucuz pilotsuz sistemlərə malik ölkələr belə rəqiblərinin hava məkanında ciddi təhlükə yarada bilir.

ABŞ kimi "F-35” döyüş təyyarələrinə sahib ölkənin belə İranın pilotsuz aparatları və raketləri səbəbindən Fars körfəzindəki bəzi strateji obyektlərini qorumaqda çətinliklə üzləşməsi bu dəyişimin nümunələrindən biri kimi göstərilir.

Müasir müharibədə əsas silah sürətdir

Ukrayna pilotsuz sistemləri mövcud hərbi strukturun sadəcə bir hissəsi kimi deyil, ayrıca döyüş istiqaməti kimi qiymətləndirir.

"Uforce” şirkətinin rəhbəri Oleq Roqinski bildirib ki, müasir müharibədə ən qiymətli resurs zamandır. Onun sözlərinə görə, hədəfin müəyyənləşdirilməsindən zərbə qərarının qəbulunadək keçən vaxtın minimuma endirilməsi gələcəyin müharibələrinin taleyini müəyyənləşdirəcək.

Bununla belə, ekspertlər qeyd edirlər ki, Ukraynanın sürətli uyğunlaşma modeli müharibə təcrübəsi olmayan ölkələr üçün asan tətbiq edilən yanaşma deyil.

Berlinin "Hertie” Məktəbinin hərbi strategiya üzrə eksperti Mauro Gilli vurğulayıb ki, milyonlarla qısa mənzilli pilotsuz aparat istehsal etmək kifayət deyil. Əsas üstünlük dəyişən şəraitə davamlı şəkildə uyğunlaşmaq bacarığıdır.

Qeyd: Məlumatlar "Wall Street Journal"ın "Müharibənin yeni üsulu yaranıb, bəs bu təkamüldür, yoxsa inqilab?" başlıqlı məqaləsindən götürülüb.

Günay