Əjdahalar əsrlərdir nağıllarda, əfsanələrdə və fentezi əsərlərində caynaqları, zirehli bədənləri və ağzından od püskürən nəhəng qanadlı sürünənlər kimi təsvir olunur. Bəs belə bir canlı həqiqətən nə vaxtsa mövcud ola bilərdimi? Paleontologiya və biologiya bu barədə nə deyir?
Qaynarinfo xəbər verir ki, “FODMAP Everyday” nəşri bu suala cavab axtarıb.
Elm klassik əjdahaya bənzəyən bir heyvanın Yer kürəsində nə vaxtsa yaşadığına dair heç bir sübuta malik deyil. Bununla belə, təbiətdə bu əfsanəvi məxluqun ayrı-ayrı xüsusiyyətlərini xatırladan çoxsaylı canlılar və qabiliyyətlər mövcuddur.
Nəhəng sürünənlər həqiqətən də planetdə yaşayıb, iri kərtənkələyəbənzər canlılar uça bilib, bəzi müasir heyvanlar isə zəhərli və aşındırıcı maddələr, hətta çox isti müdafiəedici maye püskürtmək qabiliyyətinə malikdir.
Müəlliflərin fikrincə, əjdahalara ən çox pterozavrlar oxşayırdı. Bunlar dinozavr deyil, onlarla eyni dövrdə yaşamış uçan sürünənlər idi. Onların bəziləri ovuc içinə sığacaq qədər kiçik, digərləri isə tarixdə uçmuş ən böyük heyvanlardan idi.
Alimlərin hesablamalarına görə, ketsalkoatlların və digər nəhəng azhdarxidlərin qanadlarının açılmış vəziyyətdə uzunluğu təxminən 10–11 metrə çatırdı. Tədqiqatçılar hətta bu ölçüdə heyvanların necə havaya qalxa və uçuşda qala bildiyini ayrıca araşdırıblar.
Bununla belə, onların bədən quruluşu təsvirlərdəki əjdahalardan xeyli fərqlənirdi. Pterozavrların qanadı yarasa qanadı kimi deyil, əsasən çox uzun dördüncü barmağın üzərinə çəkilmiş dəri pərdədən ibarət idi. Nəşrin qeyd etdiyi kimi, belə nəhəng bir canlını səmada görən insan onun əfsanəvi uçan kərtənkələ olduğunu düşünə bilərdi.
Əjdahanın xarakterik xüsusiyyətləri
Nəhəng bədən əjdahanın ən qeyri-adi xüsusiyyəti deyil. Keçmişdə uzunluğu onlarla metrə çatan zauropodlar, nəhəng dəniz sürünənləri və olduqca iri timsah əcdadları yaşayıb. Hətta bu gün də komodo varanının uzunluğu təxminən üç metrə çata bilər.
Məqalədə izah edildiyi kimi, əsas çətinlik başqa məsələdir. Bir heyvan nəhəng ölçüləri, uçmaq qabiliyyətini, ağır zirehi və güclü ayaqları özündə birləşdirməli, eyni zamanda havaya qalxmaq üçün həddindən artıq ağır olmamalıdır. Təkamül isə adətən canlıları bu xüsusiyyətlərdən birinə üstünlük verməyə məcbur edir.
Od püskürtmək əfsanənin ən zəif tərəfidir
Məlum olan heç bir heyvan ağzından alov püskürtmür. Alimlər “bioloji alovsaçan” funksiyasını yerinə yetirən canlıya aid fosillər də tapmayıblar. Od püskürtmək üçün orqanizm yanıcı maddələr istehsal etməli və onları saxlamalı, vaxtından əvvəl alışmasının qarşısını almalı, sonra isə bu maddələri dəqiq şəkildə xaric edib alışdırmalı, özü də ağzını və boğazını yandırmamalıdır.
Bununla belə, təbiət bu kimyəvi mexanizmin bəzi elementlərini artıq yaradıb. Bombardman böcəyi təhlükə hiss etdikdə ayrı-ayrılıqda saxladığı iki maddəni xüsusi kamerada qarışdırır. 2025-ci ildə dərc olunan tədqiqatda bu proses nəticəsində temperaturu 100°C-yə yaxınlaşan isti və aşındırıcı maye axınının yarandığı təsvir edilib. Böcək od yaratmasa da, heyvanların öz orqanizmində həqiqi kimyəvi silah istehsal edə bildiyini göstərir.
Məqalə müəlliflərinin fikrincə, canlı orqanizmlər metan, hidrogen və digər yanıcı maddələr istehsal edə bilir. Elektrik ilanbalığı isə toxumaların güclü elektrik boşalmaları yarada bildiyini sübut edir. Lakin yanıcı maddə axınını alışdırıcı mexanizmlə birləşdirmək heyvanın özü üçün ölümcül dərəcədə təhlükəli olardı.
Bundan başqa, təkamülün hər biri yaşamağa kömək edən aralıq mərhələlərdən keçməsi tələb olunur. Belə bir canlıda od püskürtmə qabiliyyətinin hansı mərhələlərlə yarana biləcəyi isə aydın deyil.
Əfsanələr haradan yaranıb?
Əjdahalar haqqında ilk hekayələri uyduran insanlar ilanların, timsahların və iri kərtənkələlərin yaşadığı ərazilərdə məskunlaşmışdılar. “Nəhəng ilanlar” haqqında qədim rəvayətləri araşdıran tarixi tədqiqatın nəticələrinə görə, bəzi Qərb əfsanələrində həqiqi heyvanlarla, o cümlədən iri pitonlarla və balinalarla qarşılaşmaların izləri qalıb.
Fosillər də öz rolunu oynamış ola bilər. Təsəvvür edin ki, paleontologiya elmi yaranmazdan bir neçə əsr əvvəl kimsə torpaqdan nəhəng bir kəllə sümüyü çıxarıb. Belə tapıntını hansısa əfsanəvi məxluqun qalıqları hesab etmək tamamilə mümkün idi.
Elə hallar məlumdur ki, vaxtilə “əjdaha sümükləri” kimi təqdim olunan qalıqların sonradan nəsli kəsilmiş məməlilərə aid olduğu müəyyən edilib. Bununla yanaşı, nəşrin vurğuladığı kimi, müxtəlif mədəniyyətlərdə əjdahalar bir-birindən xeyli fərqlənir: qanadsız, su ilanına bənzər canlılardan tutmuş od püskürən əcaib məxluqlara qədər. Buna görə də bütün bu əfsanələrin vahid mənbədən qaynaqlandığını düşünmək çətindir.
Altı ətraf — daha bir müəmmadır
Klassik Qərb əjdahasının dörd ayağı və əlavə olaraq iki qanadı olur. Yəni onun cəmi altı ətrafı var. Lakin onurğalı heyvanlarda belə quruluşa rast gəlinmir.
Quşlar, yarasalar və pterozavrlar ön ətraflarını qanada çevirərək uçmaq qabiliyyəti qazanıblar. Buna görə də müəlliflərin fikrincə, daha real əjdaha təsəvvürü yalnız iki arxa ayağı olan, ön ətraflarından isə qanad kimi istifadə edən canlı olardı.
Əjdahalar iz qoymadan yoxa çıxa bilərdimi?
Fosilləşmə nadir hadisədir. Buna görə də məhdud ərazidə yaşayan kiçik bir heyvan növünün heç bir iz qoymadan yoxa çıxması mümkündür. Lakin guya insanlarla eyni dövrdə yaşamış nəhəng heyvanlar sümüklər, dişlər, yumurtalar, ayaq izləri və digər qalıqlar buraxmalı idi. İndiyədək belə sübutlar tapılmayıb.
Nəşrin gəldiyi nəticəyə görə, təbiət əjdahanın demək olar ki, bütün xüsusiyyətlərini ayrı-ayrı canlılarda yaradıb, lakin onları heç vaxt bir heyvanda birləşdirməyib. Bombardman böcəyi kimyəvi silaha malikdir, amma çox kiçikdir. Pterozavr uçurdu, lakin od püskürtmürdü. Timsahın zirehli dərisi və güclü çənələri var, ancaq qanadları yoxdur.
Aydın
