Hər il Bakının yükü artır. Günbəgün insanların şəhərə axını çoxalır. Rayonlarda iş tapılmır, ailələr dolana bilmir. Dolanışıq, qazanc üçün hər kəs şəhərə üz tutur. İnsanlar, xüsusən də gənc nəsil məktəbi bitirən kimi Bakıya doğru can atır və bir aydan sonra doğulub-böyüdüyü kəndinə geri qayıtmaq istəmir.

Müasir gəncləri rayonlara necə cəlb etmək olar?

Sosioloq Sadiq Rüstəmli Qaynarinfo-ya açıqlamasında bu məsələnin müasir Azərbaycan cəmiyyətinin ən vacib sosial-demoqrafik və iqtisadi çağırışlarından biri olduğunu xatırladıb:

"Daxili miqrasiya və gənclərin paytaxta kütləvi axını təkcə iqtisadi tələbatdan deyil, həm də sosial gözləntilər və həyat keyfiyyəti standartlarından qaynaqlanır. Sosioloji nəzəriyyədə bu proses "Təkanverici və Cəzbedici Faktorlar" (Push-Pull Factors) modeli ilə izah olunur: regionlarda imkanların məhdudluğu gəncləri itələyir, paytaxtın təklif etdiyi sosial-mədəni mühit və resurslar isə onları özünə cəlb edir”.

Sosioloq əlavə edib ki, regionlardan gənclərin beyin və əmək axınının qarşısını almaq və desentralizasiyanı (mərkəzsizləşməni) təmin etmək üçün 4 əsas istiqamətdə sistemli mexanizmlər tətbiq olunmalıdır:

1. İqtisadi institutlar və əmək bazarının diversifikasiyası

Yalnız aşağı ixtisaslı iş yerlərinin yaradılması gənc nəsli regionda saxlamır. Yeni nəsil gənclər karyerada yüksəliş imkanları və müasir iş şəraiti axtarır.

“Region-Hub” modeli və vergi güzəştləri: Müəyyən olunmuş regional mərkəzlərdə (məsələn, Gəncə, Xankəndi, Şəki, Quba, Lənkəran və Bərdə) IT, logistika, aqrotexnoloji və yaşıl enerji sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlərə uzunmüddətli vergi və gömrük güzəştləri verilməlidir.

Məsafədən iş (Remote Work) infrastrukturu: Bakıda fəaliyyət göstərən böyük şirkətlər və dövlət qurumları üçün gənclərin regionlardan distant çalışmasını təşviq edən subsidiyalar təyin edilə bilər.

Gənc sahibkarlığa qrant və kiçik faizli kreditlər: Regionda biznes qurmaq istəyən gənclər üçün mikrokredit mexanizmləri sərbəstləşdirilməli və girov şərtləri yumşaldılmalıdır.

2. Təhsil və beyin axınının qarşısının alınması (“Brain Retention”)

Təhsil miqrasiyası gənclərin Bakıya gəlişinin əsas mexanizmidir. Universitetə qəbul olan gənc 4 il Bakıda yaşadıqdan sonra regionun sosial mühitinə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir.

Regional universitetlərin rebrendinqi və muxtariyyəti: Region ali təhsil müəssisələri (ATM) sadəcə təhsil verən deyil, tədqiqat və innovasiya mərkəzlərinə çevrilməlidir. Paytaxt universitetlərinin populyar fakültələrinin (IT, dizayn, menecment, tətbiqi elmlər) regional filialları və ya birgə proqramları (dual-degree) açılmalıdır.

“Gənc mütəxəssis” regional kvotaları: Dövlət xətti ilə təhsil alan gənclərə regionlarda işləmək şərti ilə əlavə təqaüdlər verilə bilər.

Təhsil krediti güzəştləri: Dövlət təhsil krediti götürən məzunlar ali təhsildən sonra ən azı 3-5 il regionda ixtisası üzrə çalışarsa, kredit borcunun müəyyən faizi dövlət tərəfindən silinə bilər.

3. Sosial infrastruktur və həyat keyfiyyəti

Gənclərin şəhərə axınının əsas səbəblərindən biri “sosial təcrid” və asudə vaxtın səmərəsizliyidir. Müasir gənc yalnız maaş deyil, həm də sosial həyat axtarır.

İnfrastruktur sahəsi, tətbiq edilməli olan mexanizmlər, mənzil təminatı: Regionlara təyin olunan və ya orada qalan gənc mütəxəssislər üçün “Gənc mənzil” sosial-ipoteka proqramı (güzəştli faizlər və ilkin ödənişsiz) tətbiq oluna bilər.

Kreativ məkanlar: Hər bir rayon mərkəzində pulsuz internet, kovorkinq (co-working) mərkəzləri, gənclər evləri və açıq mühazirə sahələrinin yaradılması.

Səhiyyə və xidmət: İcbari tibbi sığorta çərçivəsində regional xəstəxanaların kadr təminatının və tibbi avadanlıqlarının paytaxt səviyyəsinə qaldırılması.

4. Sosial-mədəni dəyişiklik və ictimai mühit

Kənd və rayon yerlərindəki ənənəvi sosial nəzarət və məhdudiyyətlər bəzən gənclərin (xüsusilə də gənc qadınların) fərdi inkişafına mane olur.

Sosial mobillik kanallarının açılması: Regionlarda meritokratiya (layiq olanın yüksəlməsi) prinsipi gücləndirilməli, gənclərin yerli icra və bələdiyyə orqanlarında qərarqəbuletmə proseslərinə inteqrasiyası təmin edilməlidir.

Mədəniyyət və əyləncə sektorunun canlandırılması: Teatr, kino, festival, idman yarışları və incəsənət tədbirləri təkcə Bakıda deyil, mütəmadi olaraq regionlarda təşkil olunmalıdır”.

Sosioloq hesab edir ki, regionlara gənclərin qaytarılması inzibati və ya məcburi üsullarla mümkün deyil:

“Bu, yalnız regionlarda "müasir, təhlükəsiz və perspektivli həyat modeli" təklif edildikdə baş tutacaq”.

Bahar Rüstəmli

Material Media və Yayım Şurasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanmışdır.