Lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsi yolları
Uşaq məktəbə gələnədək təlim əməyi ilə məşğul olmaq üçün kifayət qədər söz ehtiyatına yiyələnməlidir.Çox təəssüflər olsun ki, apardığımız müşahidələr işin heç də bu yerdə olmadığını göstərir. Bu vəziyyət müəllim ilə şagird arasında ünsiyyəti çetinləşdirir. Bəzi müəllimlər elə hesab edirlər ki, lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsi dedikdə, yalnız aşağı siniflərdə görülən işlər nəzərdə tutulur. İşin əsli isə belə deyil, lüğət üzrə işlər orta məktəbin 1ci sinfindən 11ci sinfinə qədər sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir. Lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsi dedikdə, şagirdlərin söz ehtiyatının mənası onlara məlum olmayan yeni sözlərin mənimsədilməsi hesabına artırılması nəzərdə tutulur. Bu dövrdə artıq, sagirdlər ictimaiyyətdə hamı tərəfindən işlənən sözlərin çoxuna bələd olurlar. Bu isə, şagirdlərin böyüklərlə ünsiyyətə daha çox meyl etməsiylə bağlıdır.
Şagirdlərin lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsi üzrə işlərdə əsas amil sözün mənasının anlaşılmasıdır. Sözün mənasının mənimsədilməsilə bağlı işin mürəkkəb tərkibi həmin sözlə ifadə olunan əşya və hadisənin təsiri ile, birleşdirilməlidir. Yalnız bu zaman söz fikrin yaranması və ifadə olunması rolunu oynaya bilər. Sözün mənasının izahı üçün onun təbiətini bilmək lazımdı.
Sözün mənası daxili, səslənməsi ise, onun xarici cəhəti hesab olunur. Əgər sözün səs kompleksi real təsəvvürlərdən məhrum olarsa, o , fonetik elementlerə malik olsa belə, mənasız bir şeyə çevrilər. Uşağın söz ehtiyatı onun təsəvvürlərinə uyğun olmalıdır. Şagird kifayət qədər söz ehtiyatına malikdirsə və onu ifadə etməyə söz tapmırsa, nitqi kasıb olacaqdır. Nitqi kasıb şagirdin fikrini çatdırma tərzi müxtəlif mimikaların, jestlərin və s.nin köməyi ilə olacaqdır ki, bu da şagirdlərin rabitəli nitqə yiyələnməsinə böyük maneə törədir. Uşaq inkişaf etdikcə, onun təsəvvürləri genişlənir və nəticədə uşağın beynində əşyaların tamlığı, dərinliyi, düzgünlüyü artır.
Təlim prosesində sagirdlərin lüğət ehtiyatı əsasən, oxu və Azərbaycan dili dərslərində zənginləşdirlir. Oxu dərslərində arxaik sözlər, yeni sözlər və müxtəlif ifadələr şagirdlərin nitqinə daxil olur, Azərbaycan dili dərslərində müxtəlif nitq hissələrinə aid rəngarəng mənalar kəsb edən sözlər şagirdlər tərəfindən mənimsənilir.
Lüğət üzrə iş prosesində sözlərin seçilməsi əsas diqqət tələb edən amillərdəndi. Söz seçilərkən müəllim şagirdlərin lüğət ehtiyatına bələd olmalı, mövzu ilə bağlı sözləri lüğətlerinə daxil etməli, yeni sözler dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.
Yeni sözlərin mənimsədilməsi zamanı bir çox amillərə diqqət yetirmək lazımdı. Şagirdlərin ümumi inkişaf səviyyəsi, psixololji xüsusiyyətləri mənimsədiləcək sözlərin çoxmənalılığı ,ümumişləkliyi, terminliliyi, orfoqafik və mofoloji xüsusiyyətləri və sarə.
Ümumiyyətlə, şagirdlərin lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsinə kömək edən bir çox amillər vardır.
- Dərslik və dərs vəsaitləri,
- Sinifdənxaric və mətəbdənkənar oxu materialları.
- Müşahidə və ekskursiyalar
- Məktəb və ailədəki nitq lüğəti,
- Televizya və radio verilişləri
- Teatr və kino tamaşaları.
Şagird lüğətinin zənginləşdirilməsinə daha çox kömək edən aşağıdakı işlərdən sistemli şəkildə istifadə olunmalıdır
1.Yeni sözlərin izahı və nitqin obrazlı ifadəsi üzrə işlər.
2.Gəzinti və ekskursiyaların təşkili
3.Bədii mətinlər və qrammatik çalışmalar üzre işlər.
Ümumiyyətlə, müəllim şagirdlərin rastlaşdığı yeni sözlərin mahiyyətini, mənasını aydınlaşdırmalı və digər sözlərlə əlaqəli şəkildə işləndiyi zaman daha hansı mənaları ifadə edə biləcəyini izah etməlidi.
Şagirdlərin lüğətinə yeni daxil olmuş sözlər sonrakı dərslərdə istifadə olunmazsa,o sozlər tez bir muddətdə unudular.Buna göre də şagirdlərin lüğətinə yeni daxil olmuş sözləri müxtəlif deyimlərdə,atalar sözlərində,çalısmalarda təkrarlamaq lazımdı..Bu zaman yeni sözlər şagirdlərin nitqində daha cox fəallaşacaq və şüurlu şəkildə dərk ediləcəkdir.
Lüğət ehtiyatının zənginləsdirilməsi üzre işlər yalnız məktəbin işi olmayıb,ailə və şagirdi əhatə edən muhitlə də sıx şəkildə əlaqəlidi.
Fərzəliyeva Türkan ADPU Magistr
Qaynar.info
