Qızların təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması və erkən yaşda nikaha məcbur edilməsi dünyanın bir sıra ölkələrində milyonlarla uşağın gələcəyini təhlükə altına alır. Əfqanıstanda hakimiyyətin tətbiq etdiyi qadağalar qızları məktəb və universitetlərdən uzaqlaşdırır, Banqladeşdə isə erkən nikahlar hələ də geniş yayılıb. Yəməndə davam edən münaqişə və humanitar böhran vəziyyəti daha da ağırlaşdırır.
Bu ölkələri fərqli problemlər birləşdirsə də, nəticə çox vaxt eynidir: qızlar təhsildən, sərbəst seçim imkanından və daha yaxşı gələcək qurmaq şansından məhrum olurlar.
Qaynarinfo xəbər verir ki, beynəlxalq təşkilatların hesabatları yoxsulluq, gender bərabərsizliyi, silahlı münaqişələr və zərərli sosial ənənələrin qızların həyatına ciddi təsir göstərdiyini ortaya qoyur.
Əfqanıstan: Milyonlarla qızın məktəb yolu bağlanıb
Əfqanıstan qızların təhsil hüququnun dövlət səviyyəsində məhdudlaşdırılmasının ən kəskin nümunələrindən biridir. “Taliban” 2021-ci ildə hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra qızların orta məktəblərə və universitetlərə çıxışını məhdudlaşdırıb. Nəticədə milyonlarla yeniyetmə və gənc qadın təhsilini davam etdirmək imkanından məhrum qalıb.
UNESCO-nun 14 avqust 2025-ci il tarixli məlumatına görə, ölkədə 2,2 milyon qız ibtidai təhsildən sonrakı təhsil imkanından kənarda qalıb. Təşkilat Əfqanıstanı qızların orta və ali təhsilinə belə ümumi qadağanın tətbiq olunduğu yeganə ölkə kimi xarakterizə edib.
Təhsil hüququnun məhdudlaşdırılması yalnız sinif otaqlarından uzaq qalmaq demək deyil. Məktəbi davam etdirə bilməyən qızların peşə qazanmaq, iqtisadi müstəqillik əldə etmək və gələcək həyatları barədə qərar vermək imkanları da daralır. Ölkə isə gələcəkdə müəllim, həkim və digər sahələrdə çalışan qadın mütəxəssislərin çatışmazlığı ilə üzləşə bilər. Təhsildən kənarda qalmaq qızların erkən nikah riskini də artırır.
Banqladeş: Hər iki qadından biri 18 yaşına çatmadan ailə qurub
Banqladeşdə qızların məktəblərə çıxışı ilə bağlı müəyyən irəliləyişlər əldə edilsə də, erkən nikah problemi hələ də ciddi narahatlıq doğurur.
UNICEF-in 2024-cü il ölkə profilinə əsasən, 20–24 yaşlı qadınların 51 faizi 18 yaşına çatmamış nikaha daxil olub. Onların 17 faizi isə 15 yaşına çatmamış ailə qurub. Bu rəqəmlər erkən nikahın ölkədə nə qədər geniş yayıldığını göstərir.
Problemin kökündə yoxsulluqla yanaşı, qızların gələcəyi barədə formalaşmış sosial təsəvvürlər də dayanır. Bəzi ailələr erkən nikahı maddi yükün azaldılması və ya qızın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi yolu kimi görür. Ancaq bu yanaşma uşaqların təhsilini yarımçıq qoymasına, erkən hamiləlik riskləri ilə üzləşməsinə və gələcəkdə iqtisadi baxımdan müstəqil olmaq imkanlarının azalmasına səbəb ola bilər.
Beləliklə, erkən nikah qızların həyatında təkcə ailə vəziyyətini dəyişən hadisə deyil. Bu, onların təhsil, əmək fəaliyyəti və şəxsi inkişaf imkanlarına uzunmüddətli təsir göstərən problemdir.
Yəmən: Müharibənin yükünü uşaqlar daşıyır
Yəməndə uzun illərdir davam edən münaqişə təhsil sistemini ciddi şəkildə zəiflədib. Məktəblərin fəaliyyətində yaranan fasilələr, ailələrin yoxsullaşması və təhlükəsizlik problemləri milyonlarla uşağın normal təhsil almasını çətinləşdirir.
Qızlar üçün bu çətinliklər daha ağır nəticələr doğurur. Ailənin gəliri azaldıqda təhsillə bağlı xərcləri qarşılamaq çətinləşir, təhlükəsiz məktəbə çıxış məhdudlaşır və erkən nikah riski artır. Bəzi icmalarda isə qızların erkən yaşda ailə qurması hələ də qəbul edilən sosial praktika olaraq qalır.
Dünyada 650 milyon qadın və qız uşaq yaşlarında evləndirilib
Erkən nikahlar təkcə Əfqanıstan, Banqladeş və Yəmənlə məhdudlaşmır. UNICEF-in qlobal məlumatlarına görə, dünyada hazırda yaşayan təxminən 650 milyon qadın və qız 18 yaşına çatmamış nikaha daxil olub. Hər il təxminən 12 milyon qız uşaq yaşlarında ailə qurur.
Bu göstəricilər problemin miqyasını ortaya qoyur. Erkən nikah təhsilin yarımçıq qalması, erkən hamiləlik, sağlamlıq riskləri və iqtisadi asılılıqla əlaqələndirilir. Uşaq yaşlarında ailə qurmaq məcburiyyətində qalan qızların öz gələcəkləri barədə sərbəst qərar vermək imkanları da məhdudlaşır.
Yoxsulluq, ənənələr və qanunların işləməməsi
Qızların təhsildən kənarda qalması və erkən nikahların yayılması adətən bir neçə amilin üst-üstə düşməsi nəticəsində baş verir.
Yoxsulluq ailələrin uşaqların təhsili ilə bağlı xərcləri qarşılamaq imkanlarını azaldır. Bəzi hallarda erkən nikah ailə üçün iqtisadi çıxış yolu kimi qəbul edilir.
Gender bərabərsizliyi qızların gələcəyinin əsasən ailə qurmaq və uşaq böyütməklə məhdudlaşdırılması düşüncəsini gücləndirir. Belə yanaşma onların təhsil və karyera imkanlarına mənfi təsir göstərir.
Münaqişələr və təhlükəsizlik problemləri məktəblərin fəaliyyətini pozur, uşaqların gündəlik həyatını çətinləşdirir və ailələrin sosial vəziyyətini ağırlaşdırır.
Zərərli sosial ənənələr bəzi icmalarda erkən nikahın normal və ya zəruri hesab edilməsinə gətirib çıxarır. Qızların öz seçimlərini ifadə etməsi isə bəzən ailə və cəmiyyət təzyiqi ilə məhdudlaşdırılır.
Qanunların zəif tətbiqi də problemin davam etməsinə şərait yaradır. Nikah üçün minimum yaş həddinin müəyyənləşdirilməsi vacib olsa da, qanunların real həyatda icra olunması və uşaqların müdafiə mexanizmlərinin işləməsi daha böyük əhəmiyyət daşıyır.
Əsas məsələ qızların təhsil almaq, təhlükəsiz şəraitdə yaşamaq və gələcəkləri barədə qərar vermək hüququdur. Bu hüquqların qorunması həm dövlətlərin üzərinə düşən öhdəlik, həm də cəmiyyətin sosial inkişafı baxımından vacib şərtdir.
Aydın
