Astronomlar indiyədək aşkar edilmiş ən uzaq sürətli radio partlayışını müəyyən ediblər. Bu siqnal kainatın cəmi 3 milyard il yaşı olduğu dövrdə yaranıb. Ən böyük sürpriz isə onun yarandığı qalaktika olub: tədqiqatçılar çoxsaylı ulduzları olan böyük qalaktika əvəzinə, ulduzların fəal şəkildə yarandığı kiçik cırtdan qalaktika aşkar ediblər.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “Science” nəşri yazır.
FRB 20240304B adlandırılan siqnal saniyənin mində biri qədər davam edib. Buna baxmayaraq, Yer kürəsinə çatana qədər kosmosda nəhəng məsafə qət edib. Bu kəşf astronomlara kosmosun ən sirli hadisələrindən biri olan sürətli radio partlayışlarının mənşəyini daha yaxşı anlamağa kömək edəcək.
Sirli siqnal haradan gəlib?
Sürətli radio partlayışları uzaq kosmosdan gələn qısa radio dalğası impulslarıdır. Bu siqnalların son dərəcə qısa müddət davam etməsi və gözlənilmədən meydana çıxması onların mənbəyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirir. İlk belə partlayış 2007-ci ildə aşkar edilsə də, astronomlar indiyədək bu hadisələrin təbiətinə dair qəti izah tapa bilməyiblər.
“Sürətli radio partlayışları maraqlıdır, çünki onların hansı mexanizmlə yarandığını bilmirik. Bu siqnalları hansı obyektlərin yaratması ilə bağlı nəzəriyyələrimiz var, lakin əlimizdə inandırıcı sübutlar yoxdur”, deyə tədqiqatın aparıcı müəllifi, Sidney Universitetinin radioastronomu və astrofiziki Manişa Kaleb bildirib.
FRB 20240304B siqnalı 2024-cü ilin martında Cənubi Afrikada yerləşən “MeerKAT” radio teleskopu vasitəsilə aşkarlanıb. Bundan sonra tədqiqatçılar siqnalın gəldiyi qalaktikanı müəyyənləşdirmək üçün yerüstü teleskopları səmanın müvafiq sahəsinə yönəldiblər. Lakin müşahidələr nəticə verməyib.
Bunun ardınca alimlər infraqırmızı şüalanmaya qarşı son dərəcə həssas olan “Ceyms Uebb” kosmik teleskopundan istifadə ediblər.
Böyük qalaktika əvəzinə kiçik cırtdan qalaktika
Nəticə tədqiqatçıları təəccübləndirib. Onlar çoxlu ulduzları olan böyük qalaktika görəcəklərini gözləsələr də, ulduzların fəal şəkildə yarandığı kiçik cırtdan qalaktika aşkar ediblər.
“Biz çoxlu ulduzları olan, böyük və yaxşı formalaşmış qalaktika görəcəyimizi düşünürdük. Lakin bunun əvəzinə ulduzların fəal şəkildə yarandığı kiçik cırtdan qalaktika ilə qarşılaşdıq”, deyə Kaleb bildirib.
Bu qalaktikanın kütləsi astronomların gözlədiyindən təxminən 1000 dəfə azdır. Eyni zamanda, qalaktika son dərəcə gəncdir: onun ulduz kütləsinin təxminən 90 faizi son 30 milyon il ərzində formalaşıb.
Bu xüsusiyyətlər tədqiqatçılara radio partlayışının mümkün mənbələrindən biri kimi maqnitarı nəzərdən keçirməyə əsas verib.
Maqnitarlar son dərəcə güclü maqnit sahələrinə malik neytron ulduzlarının bir növüdür. Onlar çox qısa müddətdə böyük miqdarda enerji buraxa bilirlər.
Sürətli radio partlayışlarının başqa bir mümkün izahı isə iki neytron ulduzunun toqquşmasıdır. Lakin belə sistemlər toqquşana qədər milyardlarla il ərzində bir-birinin ətrafında fırlana bilər. Buna görə də bu ssenari FRB 20240304B siqnalının aşkarlandığı qalaktikanın gənc yaşı ilə daha az uyğun gəlir.
Maqnitarlar isə milyonlarla il ərzində formalaşa və maqnit enerjisi buraxa bilirlər. Bu da onların radio partlayışının mənbəyi olması ehtimalını daha inandırıcı edir.
Siqnal kosmosun görünməyən strukturlarını araşdırmağa kömək edib
Kəşfin əhəmiyyəti yalnız radio partlayışının mənşəyini mümkün şəkildə izah etməklə məhdudlaşmır. Siqnal kainatda hərəkət edərkən kosmik məkanı dolduran qazla qarşılıqlı təsirdə olub.
Aşağı tezlikli dalğalar yüksək tezlikli dalğalarla müqayisədə daha çox ləngiyib və buna görə də Yerə daha gec çatıb. Siqnalın yarandığı qalaktikadakı qaz da radio dalğalarını səpərək onların bir neçə millisaniyə ərzində yayılmasına səbəb olub.
Bu cür dəyişikliklər sürətli radio partlayışlarından qalaktikalararası maddəni araşdırmaq üçün bir növ kosmik fənər kimi istifadə etməyə imkan verir.
Bu hadisə zamanı siqnal Yerdən təxminən 3,5 milyard işıq ili uzaqlıqda yerləşən, əvvəllər məlum olmayan qalaktikalar qrupunu aşkar etməyə kömək edib. O, həmçinin Yerdən təxminən 54 milyon işıq ili məsafədə yerləşən Qız bürcü qalaktikalar toplusu ilə qarşılıqlı təsirin izlərini daşıyıb.
Kəşf astronomiya üçün niyə vacibdir?
Tədqiqatçıların sözlərinə görə, indiyədək yalnız təxminən 100 sürətli radio partlayışının yarandığı qalaktika müəyyən edilib. Məlum hadisələrin əksəriyyəti FRB 20240304B ilə müqayisədə xeyli kiçik kosmoloji məsafələrdə qeydə alınıb.
Santa-Kruz şəhərindəki Kaliforniya Universitetinin astronomu C. Ksavye Proxaska bildirib ki, alimlər hazırda bu siqnalların mənşəyi ilə bağlı bəzi modelləri istisna edə bilirlər, lakin hər hansı bir nəzəriyyəni qəti şəkildə sübut etmək imkanına malik deyillər. Onun sözlərinə görə, nəzəriyyəçilər bu hadisələrin izahı üçün təxminən 100 mümkün variant irəli sürüblər.
“FRB-lərin hansı mexanizmlə yarandığını məhdud səviyyədə başa düşdüyümüz üçün onların kainatın belə erkən mərhələlərində mövcud ola biləcəyini yalnız ehtimal edə bilirdik. İndi bunu sübut etmişik. Bu, digər belə siqnalların aşkarlanması və daha böyük məsafələrdə axtarışların aparılması üçün yeni, məqsədyönlü tədqiqatlara təkan verəcək”, deyə Proxaska qeyd edib.
Aydın
