Avqustun 7-də Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan Məkkədə Birgə Müdafiə sazişi imzalayanda bunun Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərə biləcəyi aydın idi. Sazişin əsas müddəası sadədir: üç ölkədən birinə qarşı silahlı hücum digərlərinə qarşı hücum kimi qiymətləndirilir. İndi həmin cümlə kağız üzərində qalmır.

Ər-Riyadda keçirilən fövqəladə iclasdan sonra Ankara və İslamabad Səudiyyə Ərəbistanında hərbi qüvvə və vasitələrin operativ yerləşdirilməsini təmin etmək barədə qərar qəbul ediblər. Üç ölkə kollektiv müdafiə öhdəliklərinə sadiqliyini bir daha bəyan edib. Bu, artıq diplomatik deklarasiya deyil. Bu, yeni təhlükəsizlik mexanizminin ilk real sınağıdır.

Məsələ yalnız Yəmən husiləri ilə bağlı deyil. Bəli, son hücumlar və Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyinə yönəlmiş təhdidlər Ər-Riyad toplantısını sürətləndirib. Lakin hadisəyə yalnız Yəmən müharibəsi prizmasından baxmaq mövzunun miqyasını kiçiltmək olardı.

Yaxın Şərqin təhlükəsizliyini bundan sonra kim təmin edəcək?

Uzun illər cavab, demək olar ki, dəyişməz idi: ABŞ. Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz monarxiyalarının təhlükəsizlik sistemində Vaşinqtonun rolu həlledici olub. Lakin region dövlətlərinin öz təhlükəsizlik imkanlarını artırmaq istəyi də getdikcə görünən tendensiyaya çevrilir.

Məkkə Paktını məhz bu kontekstdə oxumaq lazımdır. Burada mühüm detal da mövcuddur. Üç ölkə sazişi yalnız siyasi sənəd kimi saxlamaq niyyətində deyil. Strateji siyasi və müdafiə komitəsinin yaradılması, katibliyin formalaşdırılması, müdafiə sənayesi, texnologiya və birgə istehsal imkanlarının inkişaf etdirilməsi barədə qərarlar bunun göstəricisidir.

Deməli, söhbət yalnız “lazım olanda bir-birimizə kömək edərik” məntiqindən getmir. Əslində, üç istiqamət formalaşır: siyasi koordinasiya, hərbi inteqrasiya və müdafiə sənayesi əməkdaşlığı. Bu isə hərbi sazişin tədricən instituta çevrilməsi deməkdir.

Maraqlıdır ki, bu ittifaqın üç üzvünün imkanları bir-birini tamamlayır. Səudiyyə Ərəbistanı maliyyə imkanlarına, enerji resurslarına və Körfəzdə strateji mövqeyə malikdir. Türkiyə böyük hərbi qüvvəyə və inkişaf edən müdafiə sənayesinə sahibdir. Pakistan isə nüvə silahına malik müsəlman dövlət kimi xüsusi hərbi-strateji çəkiyə malikdir.

Bu üçlüyün yaratdığı kombinasiya diqqətçəkəndir: maliyyə + hərbi texnologiya + nüvə çəkindirməsi.

Amma burada bir məsələni də unutmaq olmaz. Bu üç dövlətin heç biri digərinin kölgəsində qalmaq istəmir. Hər biri öz regional çəkisini artırmağa çalışır. Deməli, Məkkə Paktı bir dövlətin yaratdığı koalisiya deyil, müxtəlif milli maraqların kəsişməsindən yaranan təhlükəsizlik mexanizmidir.

Məkkə Paktının açıq müddəalarında İranı hədəf göstərən maddə yoxdur. Saziş özünü kollektiv müdafiə və regional sabitlik mexanizmi kimi təqdim edir. Amma Yaxın Şərqdə ittifaqların mənası bəzən sənədlərdə yazılanlardan daha geniş olur. İranın regiondakı müttəfiqləri və xüsusilə Yəməndə husilər vasitəsilə həyata keçirilən təzyiq imkanları Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizlik hesablamalarında mühüm yer tutur. Ona görə Tehran bu yeni mexanizmi diqqətlə izləməlidir.

Çünki əvvəl Səudiyyə Ərəbistanı ilə Pakistan arasında müdafiə əməkdaşlığı vardı. Sonra Türkiyə bu mexanizmə daxil oldu. İndi isə saziş real hərbi mexanizmə çevrilmək istiqamətində ilk addımı atır.

Türkiyə üçün də məsələ yalnız Səudiyyə Ərəbistanının müdafiəsi deyil. Ankara uzun müddətdir Yaxın Şərqdə öz təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırmağa çalışır. Türkiyənin NATO üzvü olması, eyni zamanda Pakistan və Körfəz ölkələri ilə hərbi-siyasi münasibətlərini genişləndirməsi ona regionda əlavə manevr imkanları yaradır.

Məkkə Paktı Ankaraya Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sistemində yalnız mövcud mexanizmlərin iştirakçısı deyil, regional təhlükəsizlik mexanizmlərinin qurucularından biri olmaq imkanı da verir.

Pakistan üçün isə məsələ daha həssasdır. İslamabad Səudiyyə Ərəbistanı ilə strateji əlaqələrini qoruyur, lakin Yaxın Şərq müharibələrinin içinə tam şəkildə sürüklənmək istəmir. Ona görə “operativ yerləşdirmə” avtomatik olaraq Türkiyə və Pakistanın birbaşa müharibəyə girəcəyi anlamına gəlmir. Söhbət hava hücumundan müdafiə, logistika, kəşfiyyat, təlim və strateji obyektlərin qorunması kimi funksiyalardan da gedə bilər.

Bütün bunların fonunda ABŞ amili də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər region ölkələri öz kollektiv müdafiə mexanizmlərini qurmağa başlayırlarsa, bunun səbəblərindən biri təhlükəsizlik məsələsində alternativ imkanlar yaratmaq istəyidir. Bu, Vaşinqtonun regiondan çıxması demək deyil. ABŞ hələ də Yaxın Şərqin təhlükəsizlik sistemində mühüm aktordur.

Lakin yeni proses başqa tendensiyanı göstərir: region dövlətləri öz təhlükəsizliklərini yalnız xarici təminatçıların üzərində qurmaq istəməyə bilərlər. Məkkə Paktının strateji əhəmiyyəti də burada ortaya çıxır. Körfəzdə təhlükəsizlik təkcə xaricdən təmin edilən xidmət deyil, regional dövlətlərin özlərinin yaratdığı mexanizmə çevrilməyə başlayır.

Burada Azərbaycanın diqqət etməli olduğu məqam var. Bakı üçün məsələ yalnız Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyənin hərbi ittifaqından ibarət deyil. Azərbaycanın Türkiyə ilə müttəfiqliyi bu hadisəni birbaşa bizim xarici siyasətimizə bağlayır.

Türkiyənin Yaxın Şərqdə hərbi-siyasi çəkisinin artması Azərbaycanın da daxil olduğu türk dövlətləri sisteminin ümumi geosiyasi çəkisinə təsir göstərə bilər. Amma Azərbaycan Məkkə Paktının üzvü deyil. Deməli, Bakı avtomatik olaraq bu ittifaqın hərbi öhdəliklərinin tərəfinə çevrilmir.

Bununla belə, Türkiyənin regiondakı rolunun genişlənməsi Azərbaycanın strateji hesablamalarında nəzərə alınmalı yeni amildir. Çünki dünya artıq yalnız NATO, Rusiya və ABŞ üçbucağı ilə izah olunmur. Yeni regional koalisiyalar yaranır, orta dövlətlər böyük güclərin arasında öz təhlükəsizlik mexanizmlərini qurmağa çalışırlar.

Əgər üç ölkə Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyini real şəkildə təmin edə bilsə, Yaxın Şərqdə yeni regional təhlükəsizlik modeli meydana çıxa bilər. Əgər böhran dərinləşdikcə üzvlər arasında maraq fərqləri ön plana çıxarsa, sazişin siyasi çəkisi ilə real hərbi imkanları arasında məsafə yarana bilər.

Hər iki halda bir şey artıq dəyişib. Ər-Riyadda yeni təhlükəsizlik xəritəsi çəkilir. Bu xəritədə Səudiyyə Ərəbistanı ilə yanaşı Türkiyə, Pakistan, İran və ABŞ-ın da maraqları kəsişir — hərəsinin fərqli hesabı, fərqli təhlükəsizlik anlayışı və fərqli regional prioritetləri ilə.

Azərbaycan isə bu xəritənin birbaşa iştirakçısı olmasa da, Türkiyə ilə müttəfiqliyi və dəyişən regional təhlükəsizlik mühiti səbəbindən prosesləri diqqətlə izləməli olan dövlətlərdəndir. Çünki XXI əsrin Yaxın Şərqində əsas sual artıq yalnız “kim kimin müttəfiqidir?” deyil. Daha çətin sual budur: böyük güclərin və regional ittifaqların sürətlə dəyişdiyi bir dünyada öz təhlükəsizliyini kim və hansı mexanizmlə təmin edə biləcək?

Məkkə Paktının əsl imtahanı da məhz budur. İmzalar artıq atılıb. İndi növbə real həyata çatıb…

Siyasət şöbəsi