Kolumbiya Universitetinin tədqiqatçıları gündəlik həyatda istifadə olunan altı müxtəlif plastik növünün su ilə təmas zamanı zərərli sərbəst radikallar yarada bildiyini aşkar ediblər. Laboratoriya təcrübələri zamanı bu kimyəvi prosesin zülallara və qırmızı qan hüceyrələrinə zərər verə bildiyi müəyyənləşdirilib.
Qaynarinfo xəbər verir ki, plastiklərin insan sağlamlığına təsiri ilə bağlı yeni araşdırma indiyədək kifayət qədər öyrənilməmiş kimyəvi prosesi üzə çıxarıb. Kolumbiya Universitetinin kimyaçısı Vey Minin rəhbərlik etdiyi komanda geniş istifadə olunan plastiklərin su ilə təmasda hüceyrələrə zərər verə bilən reaktiv oksigen növləri yarada bildiyini müəyyən edib.
İnsan qanında, arteriyalarda və hətta beyin toxumasında mikroplastiklər aşkar edilsə də, bu hissəciklərin xəstəliklərə birbaşa səbəb olub-olmadığı hələ dəqiq məlum deyil. Yeni araşdırma isə plastiklərin yalnız fiziki hissəciklər kimi deyil, kimyəvi reaksiyalar vasitəsilə də bioloji toxumalara təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur.
Altı müxtəlif plastik növündə eyni təsir müşahidə edilib
Tədqiqatçılar ilk təcrübələrdə polistirol tozunu reaktiv oksigen növləri ilə təmasda olduqda parçalanan metil narıncı boyası olan suya əlavə ediblər. On günün sonunda boyanın təxminən 90 faizi yox olub. Etanol kimi digər həlledicilərdə eyni dəyişiklik baş verməyib. Bu isə reaksiyanın baş verməsi üçün suyun vacib olduğunu göstərib.
Elektron spin rezonansı testləri su ilə polistirol qarışığında yüksək miqdarda hidroksil radikallarının yarandığını təsdiqləyib. Flüoresan sensorlardan istifadə edilən mikroskopik araşdırmalar zamanı da reaktiv maddələrin plastik səthlərində toplandığı müşahidə olunub.
Üstəlik, nəticə yalnız polistirolla məhdudlaşmayıb. Polietilen, polipropilen, PVC, PET və akrilik daxil olmaqla sınaqdan keçirilən altı plastik növünün hamısında radikal əmələ gəlməsi müşahidə edilib. Ən yüksək kimyəvi aktivlik suyu güclü şəkildə dəf edən polietilen və polipropilendə, ən aşağı aktivlik isə PET və akrilikdə qeydə alınıb.
Tədqiqatçıların fikrincə, bunun səbəbi suyu dəf edən plastik səthlərin su molekulları arasındakı hidrogen rabitələrini pozmasıdır. Bu dəyişiklik hidroksid ionlarının radikala çevrilməsi üçün tələb olunan enerjini azaldır. Plastik səthlərdə toplanan mənfi elektrik yükü də prosesi asanlaşdırır. Səthi aktiv maddələrlə aparılan nəzarət təcrübələrində elektrik yükünün və radikal əmələ gəlməsinin birlikdə azalması bu izahı dəstəkləyib.
Qan hüceyrələrində zədələnmə müşahidə edilib
Tədqiqatın ən diqqətçəkən hissələrindən biri yaranan radikalların bioloji molekullara təsirinə həsr olunub. Təcrübələr zamanı zülalların və DNT-nin plastik səthlərində toplana bildiyi, lizozim adlı zülalın isə qruplaşdığı müşahidə edilib. Radikalları zərərsizləşdirən kofein əlavə edildikdə zülal qruplaşmasının böyük ölçüdə dayanması kimyəvi reaksiyanın bu prosesdə rol oynadığını göstərib.
Siçanlardan götürülmüş qırmızı qan hüceyrələri polistirol hissəcikləri ilə təmasda olduqda hüceyrə membranları zədələnib və parçalanma baş verib. Hüceyrələrdəki zədələnmənin radikal əmələ gəlməsi artdıqca yüksəldiyi müəyyən edilib. Qan zərdabının olduğu təcrübələrdə də oxşar təsirlər müşahidə olunub.
Nanoplastiklər daha böyük risk yarada bilərmi?
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, hissəciklərin ölçüsünün kiçilməsi ümumi səth sahəsini artıraraq kimyəvi təsiri gücləndirə bilər. Buna görə nanoplastiklərin daha yüksək risk yarada biləcəyi ehtimalı üzərində dayanılır.
Lakin alimlər laboratoriyada istifadə olunan yeni plastik tozları ilə ətraf mühitdə zamanla aşınmış hissəciklərin eyni şəkildə davranmadığını da vurğulayırlar. Buna görə əldə edilən nəticələr plastiklərin insanlarda birbaşa xəstəliklərə səbəb olduğunu sübut etmir.
Alimlər indi bu kimyəvi prosesin canlı orqanizmlərdə necə baş verdiyini araşdırmağı planlaşdırırlar. Həmçinin plastik səthlərin suyu dəf etmə xüsusiyyətini azaldan yeni material dizaynlarının radikal əmələ gəlməsini məhdudlaşdırıb-məhdudlaşdıra biləcəyi də öyrəniləcək.
Aydın
