Tibetdəki Quliya yaylasından çıxarılan iki buz nüvəsi bölgədəki buzun ən azı 128 min il əvvələ qədər uzandığını ortaya qoyub. Bununla da qütb bölgələrindən kənarda ən qədim fasiləsiz buz qeydlərindən birinin yaşı təxminən 100 min il geriyə çəkilib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Tibetin şimal-qərbində yerləşən Quliya qütb bölgələrindən kənarda bu qədər qədim və davamlı donmuş buz təbəqələrinin qorunduğu nadir məkanlardan biridir. Buzun daxilində sıxışıb qalan qazlar və kimyəvi izlər Yer kürəsinin qədim iqlimi haqqında məlumatları günümüzə çatdıran təbii arxiv rolunu oynayır.

Ohayo Dövlət Universitetinin qlasioloqları 1992 və 2015-ci illərdə bölgədən çıxarılan, ümumi uzunluğu təxminən 310 metr olan iki buz nüvəsini araşdırıblar. Buzun tərkibindəki oksigen izotoplarının paylanması ətrafdakı mağaralarda əmələ gəlmiş stalaktitlərdən əldə olunan qeydlərlə müqayisə edilib.

Nəticələr Quliyadakı buzun ən azı 128 min il əvvəl əmələ gəldiyini göstərir. Bu dövr həm də müasir insanların Afrikadan kənara yayılmağa başladığı zaman aralığı ilə üst-üstə düşür.

Qütb bölgələrindən kənarda ən qədim qeydlərdən biri

Quliyanı əhəmiyyətli edən təkcə buzun yaşı deyil. Qütb bölgələrindən kənardakı dağlıq ərazilərdə bu qədər qədim buz nüvəsi qeydinə indiyədək başqa heç bir yerdə rast gəlinməyib.

Müqayisə üçün, Perudakı Uaskaran buzlaqlarından əldə edilən qeydlər təxminən 30 min il əvvələ qədər uzanır. Quliya isə bundan xeyli qədim dövrə gedərək son Buz dövründən əvvəlki zaman kəsiyini də əhatə edir.

Buz örtüyünün kənarlarından götürülən nümunələr də daha yaxın keçmişə dair izlər daşıyır. Bu hissələrdə təxminən 11 700 il əvvəl başa çatan son Buz dövründən qalan buz parçalarının hələ də qorunduğu müəyyən edilib.

41 min il əvvəlki maqnit dəyişməsinin izi də buzda aşkarlanıb

Buz nüvələri yalnız temperatur dəyişikliklərinin qeydini saxlamır. Atmosferdə baş verən bəzi böyük hadisələr də kimyəvi izlər buraxaraq buz təbəqələrinə həkk oluna bilər.

Tədqiqatçılar 187 metr dərinlikdə berillium-10 və xlor-36 radioaktiv izotoplarının miqdarında nəzərəçarpacaq artım aşkar ediblər. Tarixləndirmə bu sıçrayışın təxminən 41 min il əvvəl baş vermiş Lasşam geomaqnit hadisəsi ilə eyni dövrə təsadüf etdiyini göstərib.

Lasşam hadisəsi zamanı Yer kürəsinin maqnit sahəsi ciddi şəkildə zəifləyib və bunun nəticəsində atmosferə daxil olan kosmik şüaların miqdarı artıb. Quliya buzundakı radioaktiv izotopların artması da bu hadisənin buraxdığı kimyəvi izlərdən biri hesab olunur.

Minilliklərə aid qeydlər ərimə təhlükəsi ilə üz-üzədir

Dünyanın ən qədim buzu Quliyada yerləşmir. Şərqi Antarktidanın Allan Hills bölgəsində təxminən 6 milyon illik buz nümunələri mövcuddur. Tibetdəki tapıntıların əhəmiyyəti isə qütb bölgələrindən kənarda yerləşən buzlaqlar arasında bu qədər qədim qeydə rast gəlinməsi ilə bağlıdır.

Bu arxivlərin gələcəyi isə getdikcə daha qeyri-müəyyən olur. Artan temperatur Quliya yaylasından Alp dağlarına və And dağlarına qədər bir çox yüksək dağ buzlaqlarının sürətlə kiçilməsinə səbəb olur. Oxşar təhlükə Kaliforniyadakı Syerra-Nevada dağlarında da müşahidə edilir. Təxminən 30 min ildir mövcud olan bəzi buzlaqlar yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşib.

Buzlaqlar əridikdə itirilən yalnız donmuş su olmayacaq. Onların daxilindəki qaz qabarcıqları, izotoplar və kimyəvi qalıqlar da keçmiş iqlimlərə aid geri qaytarılması mümkün olmayan məlumatları özü ilə aparacaq.

Aydın