Estoniyanın cənub-şərqində yerləşən sakit bir kənd ildə bir günlüyə rəngarəng krallığa çevrilir. Ziyarətçilər içəri bilet əvəzinə viza ilə daxil olur, xüsusi pul vahidindən istifadə edir və simvolik hərbi paradı izləyirlər. Lakin bu bir günlük krallığın arxasında sadəcə əyləncədən daha böyük məna dayanır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, akkordeondan yayılan melodiyalar Mikitamae kəndinin küçələrinə səpələnərkən 80 yaşlı Mayme Kapten çəmənlikdə rəqs edir. Naxışlı ətəyi havaya qalxır, boynuna taxdığı gümüş zəncir və sikkələr isə hərəkət etdikcə bir-birinə dəyərək səs çıxarır.

Kapten Estoniyanın cənub-şərqində və Rusiya sərhədində əsrlərdir yaşayan Seto xalqının nümayəndələrindən biridir. O, gündəlik həyatında Seto dilində sərbəst danışa bilən azsaylı insanlardan biridir.

Normalda sakit və demək olar ki, boş olan Mikitamae avqustun 1-də keçirilən 33-cü Seto Krallıq Günündə minlərlə ziyarətçinin toplandığı məkana çevrilib. Kəndə daxil olanlara bilet əvəzinə simvolik vizalar verilib, tədbir ərazisində krallığın xüsusi pul vahidindən istifadə olunub, müxtəlif yarışmalar keçirilib və günün sonunda simvolik hərbi parad təşkil edilib.

Gerçəkdə heç vaxt qurulmayıb

Adında "krallıq” sözü olsa da, Setolar tarixdə heç vaxt müstəqil dövlətə və ya həqiqi krala sahib olmayıblar. Bir günlük krallıq ideyası Sovet İttifaqının dağılmasından sonra, 1994-cü ildə ortaya çıxıb.

Yeni Estoniya-Rusiya sərhədi Setoların əsrlər boyu yaşadığı tarixi bölgəni iki yerə bölüb. Eyni icmanın üzvləri bir anda müxtəlif ölkələrdə qalıblar. Ailələrini, qohumlarını və qəbiristanlıqları ziyarət etmək istəyənlər sərhədi keçmək üçün viza almalı olublar.

Rusiyada yaşayan Setoların böyük hissəsi zaman keçdikcə evlərini tərk edərək və ya sataraq Estoniyaya köçüb. Hazırda həmin ərazidə 200-dən az Setonun qaldığı bildirilir.

Krallıq Günü də bir-birindən uzaq düşmüş icmanı yenidən bir araya gətirmək, onun mədəniyyətini tanıtmaq və dilin unudulmasının qarşısını almaq məqsədilə keçirilməyə başlanıb.

Mayme Kapten üçün günün ən mühüm tərəfi də məhz bu görüşdür. O bildirir ki, ildə bir dəfə tanışları ilə görüşmək, bir neçə kəlmə danışmaq və bir-birlərini qucaqlamaq imkanı əldə edirlər.

Əvvəlcə səsləri eşidilir

Krallıq Günündə kəndin küçələri ağ üzərində qırmızı naxışları olan geyimlər, rəngarəng ətəklər, baş örtükləri və ağır gümüş zinət əşyaları ilə dolur.

Setolar arasında belə bir qədim deyim var: "Seto qadınını görməzdən əvvəl onu eşidərsiniz”. Bunun səbəbi qadınların boyunlarında və sinələrində gəzdirdikləri gümüş zəncirlərin, iri broşların və sikkə formasında bəzəklərin yeriyərkən çıxardığı səslərdir.

Bir əsr əvvəl gündəlik həyatda istifadə olunan bu geyimlər indi əsasən bayramlarda, toy mərasimlərində və mədəni tədbirlərdə geyinilir. Lakin geyimlər yalnız bəzək məqsədi daşımır. Rənglər, baş örtükləri və zinət əşyaları qadının evli olub-olmadığını, kilsəyə, bazara, yoxsa bayrama getdiyini göstərə bilir.

Seto mədəniyyətində gümüşün xüsusi yeri var. Nəsildən-nəslə ötürülən zinət əşyaları yalnız maddi dəyərə malik deyil, həm də ailə tarixinin və ictimai kimliyin bir hissəsi hesab olunur.

Kral Peko

Seto ənənələrində Şərqi pravoslav xristianlığı ilə xristianlıqdan əvvəlki inanclar yanaşı mövcuddur.

İcma üzvləri əsrlər boyu kilsə ayinlərində iştirak etməklə yanaşı, bolluq və məhsuldarlıqla əlaqələndirilən mifoloji Peko obrazından da kömək istəyiblər. Seto rəvayətlərində Peko xalqın yer altında yatan kralı hesab olunur.

Buna görə də bir günlük krallıqda həqiqi kral seçilmir. Xalq Peko-nun dünyadakı nümayəndəsi və xəbərçisi hesab edilən "Ülemsootska”nı seçir.

Namizədlər proqramlarını ağac kötüklərinin üzərində dayanaraq təqdim edirlər. Daha sonra seçicilər dəstəklədikləri namizədin qarşısında sıraya düzülür və yüzlərlə metr uzunluğa çata bilən iplərdən tuturlar. Ən uzun sıranı yaradan namizəd bir il müddətinə icmanın nümayəndəsi olur. Seçki Krallıq Gününün əsas mərasimlərindən biri hesab edilir.

Bu il ən uzun sıra ənənəvi geyim ustası İnqrit Kalaya aid olub. Yeni Ülemsootska elan edilən Kalanın əsas prioriteti Seto mədəniyyətinin tanıdılması və dilin yeni nəsillərə ötürülməsi olacaq.

Min illik mahnılar

Bayramın ən diqqətçəkən hissələrindən birini "leelo” adlanan ənənəvi çoxsəsli mahnılar təşkil edir.

Leelo ifa edilərkən bir qadın ilk misranı təkbaşına səsləndirir. Xor misranın son hecalarına qoşulur və daha sonra səslər bir-birinə qarışır. Mahnıların sözləri yazılı mətnlərdən deyil, nəsildən-nəslə ötürülən hekayələrdən, mifoloji rəvayətlərdən və gündəlik həyatdan qaynaqlanır.

Əvvəllər iş zamanı, toylarda, dəfn mərasimlərində, dini ayinlərdə və mövsümi bayramlarda müxtəlif leelo mahnıları oxunurdu. Buna görə mahnılar yalnız musiqi deyil, həm də keçmiş nəsillərin necə yaşadığını, nəyə inandığını və dünyanı necə dərk etdiyini göstərən şifahi arxiv rolunu oynayır.

Min ildən qədim olduğu düşünülən Seto leelo ənənəsi 2009-cu ildə "UNESCO”nun Bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. "UNESCO” da leelonu müasir Seto kimliyinin əsas dayaqlarından biri kimi xarakterizə edir.

Rəqəmlər aldadıcıdır

Estoniyanın 2021-ci il əhali siyahıyaalınmasında təxminən 25 min nəfər Seto dilində danışa bildiyini bildirib. Lakin tədqiqatçılar bu rəqəmin dilin real vəziyyətini tam əks etdirmədiyini düşünürlər.

Seto dilindən gündəlik həyatda müntəzəm və sərbəst istifadə edənlərin sayının cəmi bir neçə min olduğu təxmin edilir. Dil və mədəniyyət araşdırmalarında fəal iştirak edənlərin sayının isə təxminən 1 000 nəfərlə məhdudlaşa biləcəyi bildirilir. Gənc nəslin getdikcə standart eston dilinə keçməsi dilin gələcəyi ilə bağlı narahatlığı artırır.

Setolar öz danışıq formalarını fərqli tələffüz, söz ehtiyatı və qrammatik xüsusiyyətlərə malik ayrıca dil hesab edirlər. Estoniyada isə Seto dili rəsmi olaraq eston dilinin regional dialekti kimi təsnif edilir.

Setomaa-nın ənənəvi yaşayış ərazisində 3 mindən az insan yaşayır. Seto dilində danışanların əhəmiyyətli hissəsi iş və təhsil səbəbindən ölkənin müxtəlif şəhərlərinə səpələnib. Bu isə dilin ailə daxilində ötürülməsini daha da çətinləşdirir.

Hətta "Balaca şahzadə” də var

Bölgədə Seto dilində təhsil verən bir uşaq bağçası qrupu, yerli qəzet və müxtəlif nəşrlər fəaliyyət göstərir. Antuan de Sent-Ekzüperinin dünyaca məşhur "Balaca şahzadə” əsəri də Seto dilinə tərcümə edilən kitablar arasındadır.

Lakin yeni Ülemsootska İnqrit Kalanın fikrincə, məktəbdə keçirilən dərslər təkbaşına kifayət deyil. Dil evdə danışılmadıqda uşaqların öyrəndiklərini gündəlik həyatda davam etdirməsi çətinləşir.

23 yaşlı Mariya Qrünberq isə Seto dilini uşaqlıqda dinlədiyi leelo mahnılarına qoşulmağa çalışaraq öyrənib. Hazırda o, gənclərdən ibarət leelo xoruna rəhbərlik edir. Krallıq Günündə özünün uyğunlaşdırdığı ənənəvi geyimi və nənə-babasından qalan zinət əşyalarını taxaraq səhnəyə çıxıb.

Qrünberq və dostlarının çatdırmaq istədiyi mesaj aydındır: Seto dili və mahnıları yalnız yaşlı nəslə aid keçmiş deyil, gənclərin də sahib çıxa biləcəyi canlı mədəniyyətdir.

Bir günlük ölkə

Axşam düşəndə simvolik hərbi parad başa çatır, krallığın pulu yenidən xatirəyə çevrilir və verilən vizaların qüvvədə olma müddəti başa çatır. Mikitamäe ertəsi gün yenidən Estoniyanın cənub-şərqində yerləşən kiçik və sakit kəndə çevrilir.

Lakin Setolar üçün krallıq sadəcə əyləncəli festival deyil. Bir günlük çəkilən simvolik sərhədlər real sərhədin parçaladığı icmanı yenidən bir araya gətirir.

Heç vaxt real dövlətə sahib olmayan Setolar ildə bir gün öz krallıqlarını quraraq dünyaya hələ də burada olduqlarını xatırladırlar.

Aydın