Sakit okeanında suyun səth temperaturunun normadan artıq yüksəlməsi ilə meydana gələn və bu il güclü olması gözlənilən El-Nino iqlim hadisəsinin quraqlıq, daşqın və həddindən artıq istilər səbəbindən dünya iqtisadiyyatına trilyonlarla dollar zərər vura biləcəyi proqnozlaşdırılır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “Anadolu” Agentliyi məlumat yayıb.

Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatının (WMO) məlumatına görə, Sakit okeanın tropik hissəsində səth sularının normadan artıq isinməsi nəticəsində yaranan El-Nino qlobal hava şəraitinə təsir göstərir və bu il sürətlə güclənir.

WMO-nun iyulun sonunda açıqladığı qiymətləndirməyə əsasən, avqust-oktyabr aylarında güclü El-Nino şəraitinin formalaşması gözlənilir. Çoxsaylı modellərin orta göstəricisinə görə, dəniz səthinin temperaturundakı fərqin təxminən 2,9 dərəcəyə çatacağı, artımın isə noyabr ayında maksimum səviyyəyə yüksələ biləcəyi bildirilir.

ABŞ Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası (NOAA) da El-Nino-nun ilin sonuna qədər güclənəcəyini proqnozlaşdırıb. Qurum oktyabr-dekabr dövründə hadisənin “çox güclü” səviyyəyə çatması ehtimalını 90 faizdən çox qiymətləndirib. El-Nino-nun 2027-ci ilin yazının əvvəlinə qədər davam etməsi ehtimalı isə 97 faiz göstərilib.

Ən böyük risk kənd təsərrüfatı və ərzaq qiymətlərindədir

El-Nino-nun təsiri yalnız hava şəraiti ilə məhdudlaşmır. İqlim hadisəsi kənd təsərrüfatı istehsalı, ərzaq və əmtəə qiymətləri, enerji təminatı, logistika və inflyasiya vasitəsilə dünya iqtisadiyyatına da təsir göstərir.

Ən sürətli təsirlər kənd təsərrüfatı və ərzaq qiymətlərində özünü göstərə bilər. Yağıntı rejiminin dəyişməsi mühüm istehsal bölgələrində quraqlıq və ya həddindən artıq yağıntıya səbəb ola bilər. Bu isə xüsusilə düyü, qarğıdalı, soya, şəkər, kakao və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının tədarükünə təsir göstərə bilər.

Avropa Mərkəzi Bankının araşdırmalarına görə, normal gücdə El-Nino hadisəsi yarandıqdan sonrakı 6-12 ay ərzində real əmtəə qiymətlərindən qaynaqlanan inflyasiyanı təxminən 3 faiz artıra bilər.

El-Nino-nun enerji istisna olmaqla qlobal əmtəə qiymətlərini təxminən 5 faiz yüksəldə biləcəyi və bu təsirin 6-16 ay davam edə biləcəyi hesablanır.

Güclü El-Nino şəraitinə keçidlə əlaqədar dəniz səthinin temperaturunda artımın qlobal ərzaq əmtəələrinin qiymətlərini təxminən iki il ərzində yüksəldə biləcəyi, təsirin isə 9 faiz səviyyəsində pik həddə çata biləcəyi proqnozlaşdırılır. Bu risk xüsusilə soya, qarğıdalı və düyü qiymətləri üçün aktualdır.

Dünya Bankı 2026-cı ildə qlobal ərzaq əmtəələri qiymət indeksinin əsas ssenari üzrə 2,5 faiz artacağını gözləyir. Lakin güclü və uzunmüddətli El-Nino-nun yüksək enerji və gübrə xərcləri, artan yanacaq tələbatı və ixrac məhdudiyyətləri ilə üst-üstə düşməsi ərzaq qiymətlərinin mövcud proqnozlardan əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olmasına səbəb ola bilər.

Ən yüksək risk şəkər bazarındadır

Morgan Stanley-nin araşdırmasına görə, kənd təsərrüfatı əmtəələri arasında El-Nino nəticəsində qiymət artımı riski ən yüksək olan məhsul şəkərdir.

Hindistan, Tayland və Cənub-Şərqi Asiyada musson yağışlarının zəifləməsi şəkər qamışı istehsalını azalda bilər. Braziliyada isə həddindən artıq yağıntılar məhsuldarlığa mənfi təsir göstərə bilər.

Bununla yanaşı, Argentina və Braziliyanın cənubunda daha yağışlı hava şəraitinin bəzi kənd təsərrüfatı məhsullarının məhsuldarlığını artıra biləcəyi bildirilir. Buna görə də Morgan Stanley bütün taxıl məhsullarında kəskin qiymət artımını daha az ehtimal olunan ssenari hesab edir. Qurum El-Nino-nun təsirinin məhsulun yetişdirildiyi bölgədən və yağıntıların vaxtından asılı olacağını vurğulayır.

Misin qiymətinə də təsir edə bilər

Morgan Stanley misin güclü El-Nino qarşısında ən çox risk daşıyan əmtəələrdən biri olduğunu bildirir.

Dünyanın ən böyük mis istehsalçısı olan Çilidə güclü yağışlar və daşqınlar mədən infrastrukturuna zərər vura bilər. Qlobal mis istehsalının təxminən 4 faizini həyata keçirən Zambiyada isə quraqlıq hidroelektrik enerji istehsalını azalda və mədənlərin elektrik təminatını çətinləşdirə bilər.

Bu amillər mis tədarükünü azaldaraq qiymətlərə yuxarı istiqamətdə təzyiq göstərə bilər.

Enerji və logistika da risk altındadır

El-Nino enerji sektoruna da müxtəlif istiqamətlərdə təsir göstərə bilər. Quraqlıq hidroelektrik enerji istehsalını məhdudlaşdıra bilər. Digər tərəfdən, bəzi bölgələrdə qışın normadan daha mülayim keçməsi təbii qaz və elektrik enerjisinə tələbatı azalda bilər.

Bu səbəbdən El-Nino-nun enerji qiymətlərinə yekun təsiri konkret bölgələrdəki hava şəraitindən asılı olacaq.

Beynəlxalq Valyuta Fondunun 1979-2013-cü illəri əhatə edən və 21 ölkə və bölgənin daxil edildiyi araşdırmasına görə, El-Nino-nun iqtisadi təsirləri ölkələr üzrə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Avstraliya, Çili, Hindistan, İndoneziya, Yaponiya, Yeni Zelandiya və Cənubi Afrikada iqtisadi aktivlik El-Nino-dan sonra qısa müddətə zəifləyib. ABŞ və Avropa kimi bəzi iqtisadiyyatlarda isə müxtəlif kanallar vasitəsilə iqtisadi artımı dəstəkləyən təsirlər müşahidə olunub. Araşdırmaya əsasən, ölkələrin əksəriyyətində qısamüddətli inflyasiya təzyiqi yaranıb.

Əvvəlki El-Nino hadisələrinin iqtisadi zərəri trilyonlarla dollar olub

El-Nino-nun iqtisadi nəticələrinin yalnız hadisənin baş verdiyi illə məhdudlaşmadığını göstərən araşdırmalar da var.

ABŞ-ın Dartmut Kollecinin tədqiqatçılarına görə, 1982-1983-cü illərdə baş verən El-Nino hadisəsi sonrakı 5 il ərzində qlobal iqtisadiyyatda təxminən 4,1 trilyon dollar, 1997-1998-ci illərdəki El-Nino isə təxminən 5,7 trilyon dollar gəlir itkisinə səbəb olub.

Araşdırmada ölkələrin El-Nino baş vermədiyi halda çata biləcəyi iqtisadi göstəricilərlə faktiki nəticələr arasındakı fərq əsas götürülüb.

Tədqiqatçılar yalnız 2023-cü ildə baş verən El-Nino-nun dünya iqtisadiyyatında 2029-cu ilə qədər 3 trilyon dollarlıq itkiyə səbəb ola biləcəyini hesablayıblar.

21-ci əsrdə baş verə biləcək El-Nino hadisələrinin qlobal iqtisadiyyata ümumi zərərinin isə 84 trilyon dollara qədər yüksələ biləcəyi proqnozlaşdırılır.

El-Nino qlobal iqtisadiyyatda tədarük və gəlir şoku yarada bilər

El-Nino logistika və dünya ticarətinə də təsir göstərir. 2023-cü ildə Mərkəzi Amerikada baş verən güclü quraqlıq zamanı Panama kanalında suyun səviyyəsi tarixi minimuma enib. Nəticədə kanal administrasiyası gündəlik gəmi keçidlərinin sayını 36-dan 24-ə qədər azaltmalı olub.

Belə vəziyyətlərdə daha az yük daşınması və ya gəmilərin daha uzun alternativ marşrutlara yönləndirilməsi yükdaşıma xərclərini və çatdırılma müddətini artırır.

Bu səbəbdən El-Nino yalnız temperatur və yağıntıları dəyişən iqlim hadisəsi deyil, həm də dünya iqtisadiyyatına yayılan tədarük və gəlir şoku kimi qiymətləndirilir.

İstehsalın azalması ərzaq və əmtəə qiymətlərini yüksəldir. Artan xərclər isə istehlakçı inflyasiyasına, faiz siyasətinə, şirkətlərin mənfəətinə və dövlət maliyyəsinə təsir göstərə bilər. Logistika problemləri və enerji istehsalındakı fasilələr də bu prosesə qoşulduqda, əvvəlcə müəyyən bir bölgədə başlayan hava hadisəsi qlobal iqtisadi artıma illərlə təsir edə biləcək iqtisadi şoka çevrilə bilər.

Günay