Hüseynbala
Səlimov
Güman
ki, rusiyalı müəllifin post-sovet məkanındakı imitasiyalı demokratiya
haqqındakı yazısının birinci iki cümləsini oxuyar-oxumaz bizim diqqətli oxucu əlini
yelləyər və məşhur zərb-məsəli deyərdi: "Öz gözündə tiri görmür, başqasının
gözündə tük axtarır...”
Əlbəttə
ki, ən azı sırf formal baxımdan o, haqlı olardı, çünki rusiyalı müəllif Ukrayna
və yaxud da Qırğızıstan kimi ölkələrdə demokratiyanın vəziyyətini analiz və
müzakirə etməkdənsə öz ölkəsinin vəziyyətini araşdırmağa çalışardı, çünki
V.Putinin konstitusiyaya ən son düzəlişlərindən sonra ölkə demək olar ki,
siyasi hüquq və azadlıqlarla tamam vidalaşıb, hansılar ki, 90-cı illərdə,
sovetizmin qürubu-süqutu dalğasında bu ölkəyə yol tapmışdı və ruslar tərəfindən
"demokratiya və azadlığın meydan sulaması, cövlanı” adlandırılmışdı.
Amma
bizim ruisayalı müəllif onda haqlıdır ki, imitasiyalı demokratiya çox geniş
yayılmış (təkcə post-sovet məkanında yox!) bir fenomendir, amma müəllif onun dəqiq
ünvanını, ən əsası da mənşəyini korrekt bir şəkildə təyin edə bilmir. Məsələn,
bir vaxtlar Rusiyanın KİV-ləri aləmə səs salmışdı ki, bəs Ukraynada faşizm bərqərar
olub.
Amma
heç bir -iki il keçmədi ki, ukraynalılar yəhudini özlərinə prezident seçdilər və
rusları sual qarşısında qoydular: heç faşistlər də yəhudi mənşəli insanı özlərinə
prezident seçərlərmi? Mən hələ onu demirəm ki, buna qədər də Ukraynanın siyasi
və əsasən də ki, iqtisadi elitasında yetərincə yəhudi vardı...
İmitasiyalı
demokratiya fenomenini anlamaq və onun mahiyyətinə varmaq üçün belə bir detalı
unutmamaq lazımdır ki, indi 21-ci əsrdir və heç kim açıq şəkildə azadlığa və
demokratiyaya qarşı opponentlik etmir.
Hətta
müasir avtoritar və qeyri-demokratik rejimlər belə özlərinin siyasi və dövlət
sistemlərini "Dünyada ən demokratik” adlandırır və onu milli, effektiv və yaxud
da məsuliyyətli demokratiya kimi təqdim edirlər.
Odur
ki, birmənalı şəkildə konstatasiya etmək olar ki, dünyada nə qədər avtoritar
rejim varsa (onlar heç də az deyil!), o qədər də "demokratiya növü” var və
demokratiyaya qarşı açıq çıxış etməyə heç də hamı cəsarət etmir və avtoritar
liderlər özlərini elə aparırlar ki, guya onlar yalnız Qərb tipli
demokratiayalara qarşıdırlar, guya bunlar yerli adətləri, mentaliteti və milli-mənəvi
dəyərləri nəzərə almır və guya ki, müasir demokratiya böyük ölkələrin əlində
üçüncü ölkələrin siyasətini idarə etməkçün adicə vasitədir və bunun qarşısını
almaq üçün guya ki, hər vasitə icazəlidir, o cümlədən də, qərbçi demokratların
hakimiyyətə gəlişinin qarşısını almaq üçün seçkinin saxtalaşdırılması!..
Təkrarən
post-sovet təcrübəsinə qayıdaq. İmitasiyalı demokratiyanın ilk əlamətləri hələ
sovet vaxtı vardı. Məsələn, sovet adamları öz deputatlarını alternativsiz əsasda
seçirdilər, belə ki, seçki bülletenlərində bircə "namizəd”in adı olardı və məlum
deyildi ki, axı bir adamdan birini necə seçmək olar?
Burada
onu da qeyd edək ki, insanlar açıq şəkildə yalan danışmağı məhz o dövrdə öyrəndilər,
din-mənəviyyat, haqq, Allah qarşısında qorxu yox idi, şəxsiyyətin əsl
haçalanması baş vermişdi: insanlar bir şey düşünür və tamam başqa şeyi deyirdilər...
Odur
ki, post-sovet dövründə də xeyli müddət müəyyən əyintilərin olacağı aydın idi.
Məsələn, sovetin çöküşü illərində belə bir çox məşhur siyasi deyim vardı: belə
şəraitdə hansı partiyanı yaradırsansa, yarat, yenə də kommunist partiyası
alınacaq...
Bəzi
ölkələr bu neqativləri adladılar, demokratik və düzgün seçki keçirməyi öyrəndilər,
hakimiyyətin bölünməsini təmin etdilər, insan haqq və azadlıqlarını qəbul etdilər,
çoxpartiyalı və parlamentar demokratiya şəratinidə yaşamağa başladılar, siyasi
plüralizmi siyasi idarəçiliyin fundamenti kimi elan etdilər və s.
Əlbəttə
ki, problemlər qalır. Amma daha çox problem post-sovet məkanının digər seqmentiylə
bağlıdır. Bəzi ölkələrdə demokratiaya sarıdan alınmadı və bu ölkələrdə
avtoritar siyasi rejimlər bərqərar oldu. Bir az əvvədə qeyd etdiyimiz kimi,
onlar da özlərini avtoritar hesab etmir, demokratiyanı imitasiya etməyə
çalışırlar, çoxpartiyalılıq və ya siyasi plüralizm görüntüsü yaradırlar.
Bütün
bu ölkələrə məhz Rusiya dəstək verir. İnanın, indiki vaxtda biz Rusiyanı heç də
tənqid etmək istəməzdik. Fəqət, biz daim yazırdıq ki, Moskva bir regional güc
olaraq bölgədəki siyasətini tamamilə ermənilərin sərsəm siyasi nağıllarına,
axmaq planlarına tabe etdirə bilməz. Daim belə bir tezisi vurğulayırdıq ki,
Rusiya ilə Ermənistan arasında gec-tez çox ciddi çat yaranacaq. Bütün bunlar
oldu.
Amma
Rusiyanın özünün də hələ xeyli əyər-əksikləri var. Bir çox məsələlərdə bu ölkə
özü də imitasiya ilə yaşayır və imitasiya yaradır: məsələn, Avrasiya Birliyi
Avropa İttifaqının imitasiyası, KTMT isə NATO-nun karikaturasıdır!
Kreml
region dövlətlərini də, bir sıra post-sovet ölkələrini də bunları qəbul etməyə
çağırır. Məsələn, hazırda Kreml nəyin bahasına olursa-olsun, Belarusda Lukaşenko
rejimini saxlamağa çalışır və zərrə qədər də fərqinə varmır ki, Lukaşenkonu
seçməklə o, belarus xalqını itirir...
Bəs
Rusiyanın bu absurd teatrı çoxmu çəkəcək? Rusiyalı müəlliflər, daha doğrusu,
onların praqmatik hissəsi təxmini vaxt deyə bilməsələr də, etiraf edirlər ki,
onların ölkəsi öz satellitlərinə yeni heç nə təqdim etmək gücündə deyil və bu
ölkələr ilk fürsətdəcə başqa siyasi, iqtisadi, geosiyasi tərəfdaş seçməli
olacaqlar. Kremldə bunu bilirlər və ona görə də hər dövlətin ərazisində bir
münaqişə yaradıblar ki, bu yolla onları öz ətrafında saxlaya bilsinlər. Amma bu
da əbədi olmayacaq. Həmin ölkələr də bu "boyunduruq”dan çıxandan sonra "Əlvida,
Moskva!” deyəcəklər.
