Alimlər insan orqanizminin yüksək temperatur və rütubət qarşısında hansı həddə müdafiəsiz qaldığını araşdırıblar. “Yaş termometr temperaturu” adlandırılan göstərici həyati təhlükə yaradan hədləri müəyyənləşdirmək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Qaynarinfo xəbər verir ki, dünyada isti hava dalğaları hər il daha tez-tez və daha intensiv müşahidə olunduqca, alimlər insan orqanizminin artan temperaturlara davamlılığını araşdırırlar. Bəs insan nə qədər istiyə dözə bilər və bu hədd aşıldıqda nə baş verir?

İstilik və rütubətin eyni vaxtda yüksəldiyi şəraitdə orqanizm öz temperaturunu tənzimləməkdə çətinlik çəkir. Bu, sadəcə narahatlıq deyil, birbaşa həyati risk yarada bilər. Elmi araşdırmalara görə, insan orqanizmi üçün “qırmızı xətt” 35 dərəcə Selsi yaş termometr temperaturu hesab olunur. Lakin bu anlayış gündəlik hava proqnozlarında gördüyümüz temperatur göstəricisindən bir qədər fərqlənir.

“Yaş termometr” nə deməkdir?

Yaş termometr temperaturu yalnız havanın temperaturunu deyil, həmçinin rütubət səviyyəsini də nəzərə alır. Nəm parça ilə örtülmüş termometrlə ölçülən bu göstərici orqanizmin tərləmə yolu ilə soyumaq qabiliyyətini əks etdirir. Çünki hava çox rütubətli olduqda tər buxarlana bilmir və nəticədə bədənin soyuması çətinləşir.

Məsələn, havanın temperaturu 46 dərəcə Selsi olsa belə, rütubət aşağıdırsa, yaş termometr temperaturu nisbətən aşağı qala bilər. Lakin temperatur daha mülayim olsa da, yüksək rütubətlə birləşdikdə orqanizm üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Mütəxəssislərin fikrincə, 38-39 dərəcə temperatur və 77 faiz rütubət yaş termometr temperaturunu kritik hədd olan 35 dərəcəyə çatdıra bilər.

Orqanizm necə reaksiya verir?

İnsan orqanizmi orta hesabla 37 dərəcə Selsi daxili temperaturda fəaliyyət göstərir. Yaş termometr temperaturu bu həddi keçməyə başladıqda orqanizm artıq effektiv şəkildə soyumaq qabiliyyətini itirir. İnsan tərləsə belə, tər buxarlana bilmədiyi üçün daxili temperatur sürətlə yüksəlir. Daxili temperaturun 40 dərəcədən yuxarı qalxması isə istilik vurmasına, hətta həyati təhlükəyə səbəb ola bilər.

Bu vəziyyətin əlamətləri arasında başgicəllənmə, şüurun qarışması, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi və huşun itirilməsi ola bilər. Mütəxəssislər belə şəraitdə ölümün qəfil deyil, bir neçə saat ərzində baş verə biləcəyini bildirirlər. Təbii ki, hər insanın yüksək temperatura reaksiyası fərqlidir. Genetik xüsusiyyətlər, yaş, sağlamlıq vəziyyəti və ətraf mühit şəraiti bu prosesə təsir göstərə bilər.

Hər orqanizm eyni reaksiya vermir

Arizona Dövlət Universitetinin tədqiqatçısı Pop Mozli 35 dərəcə yaş termometr həddinin “ideal şəraitdə yuxarı hədd” olduğunu, lakin real şəraitdə bir çox insanın daha aşağı temperatur səviyyələrində belə bu istiliyin təsirinə məruz qala biləcəyini bildirir.

Yaşlı insanlar, ürək və ya böyrək xəstəlikləri olanlar, psixiatrik dərmanlardan istifadə edənlər və susuz qalan şəxslər daha aşağı temperaturda belə ciddi sağlamlıq problemləri ilə üzləşə bilərlər.

Bundan əlavə, xarici şərait də mühüm rol oynayır. İdman edən, birbaşa günəş şüaları altında olan və ya susuz qalan insanın ətraf mühitin temperaturu 35 dərəcəyə çatmasa belə, təhlükə altında qalması mümkündür. Digər tərəfdən, gənc və sağlam insan sərin kölgədə daha uzun müddət istiyə dözə bilər.

Bu günədək yaş termometr temperaturunun 35 dərəcəni keçdiyi hallar olduqca nadirdir. Lakin Pakistanın Cakobabad şəhəri kimi bəzi yerlərdə bu göstərici dəfələrlə qeydə alınıb. Fars körfəzi sahillərində, Meksikanın bəzi bölgələrində, Avstraliyanın şimal hissələrində və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində də zaman-zaman 32 dərəcədən yüksək yaş termometr temperaturları qeydə alınıb.

İqlimşünasların fikrincə, bu göstəricilərin gələcəkdə daha geniş yayılması mümkündür. Xüsusilə Cənubi Asiya, Qərbi Afrika, Hindistanın şimalı və Meksika kimi bölgələr qarşıdakı illərdə insan həyatı üçün çətin şərait yaradan yüksək temperaturla daha tez-tez üzləşə bilər.

Kondisioner qəti həll yolu ola bilərmi?

İsti ilə mübarizənin ən effektiv vasitələrindən biri kondisioner olsa da, bu imkan hər kəs üçün əlçatan deyil. İnkişaf etməkdə olan bölgələrdə elektrik infrastrukturunun yetərsizliyi və ya enerji kəsintiləri kondisioneri etibarlı həll yolu olmaqdan çıxara bilər.

Hətta istixana qazlarının emissiyası bu gün tamamilə dayandırılsa belə, iqlimdə istiləşmə tendensiyası uzun illər davam edəcək. Bu isə qarşıdakı onilliklərdə daha çox bölgənin “yaşanması mümkün olmayan temperatur” riski ilə üzləşə biləcəyi anlamına gəlir.

Mozli vurğulayır ki, isti hava öz-özlüyündə sağlamlıq üçün təhlükə yaratmaqla yanaşı, bir çox xəstəliyin vəziyyətini də ağırlaşdıra bilər. Buna görə temperatur “xəstəliyin güc çarpanı” kimi xarakterizə olunur. Yüksək temperatur qan təzyiqi, ürək xəstəlikləri, böyrək çatışmazlığı, diabet, astma və hətta bəzi psixiatrik pozuntuları tətikləyə bilər.

Bu səbəbdən yaş termometr temperaturu 35 dərəcəyə çatmasa belə, isti hava dalğaları ciddi sağlamlıq böhranlarına səbəb ola bilər.

Aydın