Dünyada hər səkkizinci xərçəng hadisəsi, ehtimal ki, infeksiyalar nəticəsində yaranıb. Bu qənaətə Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) tədqiqatçıları 2024-cü ilin məlumatlarını təhlil etdikdən sonra gəliblər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “Newsweek” yazır.

Söhbət həmin il diaqnoz qoyulan 2,3 milyon və ya bütün yeni xərçəng hadisələrinin 12 faizindən gedir. Onların əhəmiyyətli hissəsinə beş infeksiya səbəb olub. IARC tədqiqatçılarının fikrincə, nəticələr göstərir ki, infeksiyalara daha yaxşı nəzarət etməklə qlobal xərçəng yükünün əhəmiyyətli hissəsinin qarşısını almaq mümkündür.

“Bu pay – hər səkkiz xərçəng xəstəsindən biri – ABŞ-da bütün onkoloji xəstəliklər arasında ağciyər xərçənginin payına bərabərdir. Bu, nadir və ya əhəmiyyətsiz problem deyil”, – Pitsburq Universitetinin innovativ xərçəng tədqiqatları kafedrasının rəhbəri, doktor Patrik Mur deyib.

O əlavə edib ki, IARC-nin qiymətləndirmələri hətta “çox konservativ” ola bilər. Buna görə də infeksiyaların səbəb olduğu xərçəng hallarının real payı, ehtimal ki, daha yüksəkdir.

Murun sözlərinə görə, infeksiyalar insanların əksəriyyətinin düşündüyündən daha çox xərçəngin inkişafına təsir edən amildir. Bununla belə, konkret infeksiyanın əhəmiyyəti əsasən regiondan asılıdır.

O həmçinin bildirib ki, USAID-in fəaliyyətinin dayandırılması nəticəsində HİV-in müalicəsinin azalması Afrikanın cənubundakı ölkələrdə infeksiyalarla əlaqəli xərçəng xəstəliklərinin sayının artmasına səbəb olacaq. Eyni zamanda, Asiya ölkələrində yeni doğulan uşaqların hepatit B-yə qarşı peyvəndlənməsinin genişləndirilməsi bu virusla əlaqəli qaraciyər xərçəngi hallarını əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.

Bununla yanaşı, Tafts Universitetinin inkişaf biologiyası, molekulyar və kimyəvi biologiya kafedrasının professoru Karl Munger bildirib ki, IARC-nin qiymətləndirməsi onun gözlədiyindən “daha aşağı” olub.

Onun sözlərinə görə, digər tədqiqatlar infeksiyaların dünyada bütün xərçəng hallarının 15–20 faizinə səbəb olduğunu göstərib. Bununla belə, ABŞ və yüksək gəlirli digər ölkələrdə bu pay xeyli aşağıdır.

Munger vurğulayıb ki, nəticələr əhəmiyyətlidir, çünki infeksiya xərçəngin səbəbi kimi çox vaxt lazımi səviyyədə qiymətləndirilmir və qəbul edilmir. Halbuki infeksiyalarla əlaqəli bir çox onkoloji xəstəliyin qarşısını almaq mümkündür.

Hansı infeksiyalar daha çox xərçəngə səbəb olur?

Tədqiqatın nəticələrinə görə, 2024-cü ildə xərçəngin əsas infeksion səbəbləri “Helicobacter pylori” (H. pylori) bakteriyası, insan papilloma virusu (HPV), hepatit B virusu (HBV), Epşteyn-Barr virusu (EBV) və hepatit C virusu (HCV) olub.

Ən çox hadisə H. pylori ilə əlaqələndirilib – il ərzində dünyada təxminən 760 min xərçəng hadisəsi. Bunların əsas hissəsi mədə xərçəngi olub.

HPV təxminən 750 min xərçəng hadisəsi ilə əlaqələndirilib. Ən çox uşaqlıq boynu, anal kanal, vulva, vagina və penis xərçəngi, eləcə də baş və boyun xərçənginin bəzi növləri qeydə alınıb.

HBV təxminən 360 min hadisənin payına düşüb və onların əksəriyyəti qaraciyər xərçəngi olub.

Epşteyn-Barr virusu təxminən 260 min hadisə ilə əlaqələndirilib. Bunların arasında burun-udlaq xərçəngi, mədə xərçənginin bəzi növləri və Xodjkin limfoması üstünlük təşkil edib.

HCV isə təxminən 160 min hadisə ilə əlaqələndirilib və onların əksəriyyəti də qaraciyərin zədələnməsi ilə bağlı olub.

İnfeksiyalarla əlaqəli xərçəng xəstəliklərinin ən böyük yükü Şərqi Asiyada, Afrikanın cənubundakı ölkələrdə, Mərkəzi və Şərqi Avropada, eləcə də Cənub-Şərqi Asiyada qeydə alınıb.

Şərqi Asiyada H. pylori və HBV ilə əlaqəli halların payı xüsusilə yüksək olub. Afrikanın cənubunda HPV ilə əlaqəli xərçəng xəstəliklərinin göstəriciləri çox yüksək olub. Burada həmçinin HİV və Kapoşi sarkoması ilə əlaqəli herpesvirusun (KSHV) səbəb olduğu xəstəliklərin yükü də əhəmiyyətli olub.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, regionlar arasındakı fərqlər, ehtimal ki, infeksiyaların yayılma səviyyəsinin, profilaktika və müalicəyə çıxış imkanlarının, eləcə də daha geniş sosial və iqtisadi şəraitin müxtəlifliyi ilə izah olunur.

Ohayo Dövlət Universitetinin viruslar və yeni patogenlərin tədqiqi proqramının həmsədri, doktor Şan-Lu Liu nəticələri “eyni zamanda heyrətamiz və ümidverici” adlandırıb.

“Ümidverici olan budur ki, bu xərçəng xəstəliklərinin bir çoxunun qarşısını potensial olaraq peyvəndləmə, infeksiyalara nəzarət, skrininq və müalicə vasitəsilə almaq mümkündür”, – o deyib.

Onun sözlərinə görə, coğrafi fərqlərin böyük olması bu problemin səhiyyə sahəsində qlobal bərabərsizliklə də əlaqəli olduğunu göstərir.

İnfeksiyalar xərçəngə necə səbəb olur?

IARC tədqiqatçısı və araşdırmanın aparıcı müəllifi doktor Qari Klifford izah edib ki, bir çox infeksiya özlərinin çoxalmasını təmin etmək üçün normal hüceyrə dövranına nəzarət edən hüceyrə mexanizmlərini ələ keçirir.

Eyni zamanda, infeksiyalar adətən zədələnmiş genlərin bərpasına və ya mutasiyaya uğramış hüceyrələrin məhv edilməsinə cavabdeh olan mexanizmlərə müdaxilə edə bilər. Nəticədə belə hüceyrələrin xərçəng hüceyrələrinə çevrilməsi riski artır.

Liu əlavə edib ki, xroniki iltihab və toxumaların təkrar zədələnməsi də daxil olmaqla digər mexanizmlər də mövcuddur. Bunlar DNT-nin zədələnməsinə və hüceyrələrin anormal şəkildə çoxalmasına səbəb ola bilər.

Onun sözlərinə görə, əsas infeksiyaların hər biri üçün onların xərçəngin inkişafına səbəb ola biləcəyi mexanizm spesifikdir. Məhz buna görə də müxtəlif infeksiyalar müxtəlif onkoloji xəstəliklərlə əlaqələndirilir.

Mur isə bildirib ki, yeddi infeksion xəstəlikdən ən azı beşinin tərkibində onkogenlər olan virusları var. Bu viruslar sağlam hüceyrələrə daxil olduqda şişin inkişafı prosesini birbaşa başlada bilər. Ekspertin sözlərinə görə, müəyyən şəraitdə, o cümlədən immun sisteminin zəifləməsi zamanı bu, hüceyrələrin nəzarətsiz şəkildə çoxalmasına gətirib çıxara bilər.

Xəstəliyin inkişafının qarşısını almaq mümkündürmü?

Klifford vurğulayıb ki, tədqiqatın nəticələri onkoloji xəstəliklərin əhəmiyyətli hissəsinin məlum infeksiyalarla əlaqəli olduğunu göstərir və buna görə də onların qarşısını almaq mümkündür.

O qeyd edib ki, infeksion amillərlə əlaqəli xərçəng digər həyat tərzi faktorları ilə bağlı onkoloji xəstəliklərlə müqayisədə profilaktika üçün xüsusilə əlverişlidir. Bunun səbəbi insanların peyvəndlənməsi, xəstəliyin əsasını təşkil edən infeksiyaların aşkarlanması və müalicə olunması imkanlarının mövcudluğudur.

IARC tədqiqatçıları bildiriblər ki, belə infeksiyaların bir çoxunun qarşısının alınması üçün effektiv vasitələr artıq mövcuddur. Bunlara HPV və HBV-yə qarşı peyvəndləmə, H. pylori, HBV, HCV və HİV infeksiyalarının test edilməsi və müalicəsi, eləcə də infeksiyaların ötürülməsinin qarşısını alan tədbirlər daxildir.

Lakin bu üsullardan, xüsusilə aşağı və orta gəlirli ölkələrdə, çox vaxt kifayət qədər istifadə edilmir və ya onlara çıxış məhdud olur. Bunun səbəbləri arasında maliyyə, sosial və siyasi maneələr var. Əsas problemlər sırasında peyvəndləmə, skrininq, diaqnostika və infeksiyaların müalicəsinə məhdud çıxış, həmçinin HPV və HİV kimi xəstəliklərlə bağlı sosial stiqmatizasiya yer alır.

Bəzi ölkələrdə profilaktik proqramlar maliyyə çatışmazlığından, kifayət qədər siyasi dəstəyin olmamasından və tibbi yardıma çıxış imkanlarının qeyri-bərabərliyindən də əziyyət çəkir.

Bundan sonra nə etmək lazımdır?

IARC alimləri hesab edirlər ki, əldə edilən nəticələri nəzərə alaraq siyasətçilər və səhiyyə sistemləri sübut edilmiş profilaktika üsullarından istifadənin miqyasını genişləndirməlidirlər.

Bunlara HPV və HBV-yə qarşı peyvəndləmə, H. pylori, HBV, HCV və HİV infeksiyalarının test edilməsi və müalicəsi, infeksiyaların ötürülməsinin qarşısını alan tədbirlər, o cümlədən təhlükəsiz inyeksiya üsulları, prezervativlərə çıxış və HİV-ə yoluxmadan əvvəl profilaktika daxildir.

Uşaqlıq boynu xərçənginə qarşı skrininq də mühüm tədbir olaraq qalır.

Liu həmçinin bildirib ki, peyvəndləmənin genişləndirilməsi, uzunmüddətli infeksiyaların test və müalicəsinin daha əlçatan edilməsi zəruridir. Bundan başqa, yüksək risk qrupları arasında xərçəng skrininqi gücləndirilməli və infeksiyalarla əlaqəli onkoloji xəstəliklərin əhəmiyyətli hissəsinin cəmləşdiyi aşağı və orta gəlirli ölkələrdə tibbi yardıma çıxış yaxşılaşdırılmalıdır.

Yaşlandıqca beyni qoruyan hansı vərdişdir?

Xatırladaq ki, tədqiqatçıların fikrincə, zövq üçün kitab oxumaq – iş və ya təhsil səbəbindən deyil, boş vaxtda insanın öz seçimi ilə etdiyi mütaliə – stress səviyyəsini azaldır, əhval-ruhiyyəni yaxşılaşdırır, sosial əlaqələri gücləndirir və sonrakı həyatda koqnitiv funksiyaların zəifləməsi riskini azaldır.

Alimlər müəyyən ediblər ki, müntəzəm kitab oxuyan böyüklərdə stress səviyyəsi daha aşağı olur. Araşdırmalardan birində cəmi altı dəqiqəlik mütaliənin stress səviyyəsinin azalması ilə əlaqəli olduğu müəyyənləşdirilib. Həmçinin daha çox insanın isti vanna qəbul etməkdənsə, təsəlli tapmaq üçün kitablara üz tutduğu məlum olub.

Aydın