Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü liberal demokratiyalarla avtokratik "revizionistlər”, bir tərəfdən Qərb dünyası ilə digər tərəfdən Çin və Rusiya arasında qlobal qarşıdurmanı daha da kəskinləşdirdi. Həm Moskva, həm də Pekin öz regionlarında təsir dairələrini genişləndirməyi hədəflədiyi üçün Rusiyanın təcavüzü "Çinin müharibəyə səssiz dəstəyi” ilə başladı.
Qaynarinfo xəbər verir ki, belə qənaətə Münhen təhlükəsizlik konfransının təşkilatçıları forum ərəfəsində dərc olunmuş illik hesabatında
gəliblər.
Hesabat Ukraynadakı müharibəyə diqqət yetirir, lakin onun müəllifləri daha çox qlobal suallar verirlər: Rusiya işğalından sonra dünya nizamı necə dəyişdi, Çin və Rusiyanın qlobal qarşılıqlı fəaliyyət sahələrində mövqelərini necə gücləndirdi və gücə və ya revizionizmə deyil, beynəlxalq qaydalara əsaslanan liberal dünya necə qorunmalı?
Qaynarinfo hesabatın əsas müddəaları təqdim edir.
Rusiya və Çin - liberal dünya nizamına təhlükə-alternativ kimi
Dünya sabitliyinə əsas təhdidlərdən biri kimi məhz Rusiyanın görünməsinə baxmayaraq, hesabat müəllifləri Çinin dünyanın əsas "revizionist” qüvvəsi olduğuna diqqət çəkirlər. Hesabatda deyilir ki, "Rusiya liderinin beynəlxalq nizamın liberal oriyentasiyası ilə bağlı etirazlarını bölüşən Çin lideri Si Szinpin tərəfindən dəstəklənməsəydi, Putinin müharibəsi ehtimalı az olardı”.
Hesabat müəllifləri belə qənaətə gəlirlər ki, buna görə də Ukraynadakı müharibəyə beynəlxalq təsir uğrunda liberal və avtokratik baxışların rəqabəti prizmasından başqa cür baxmaq mümkün deyil. Ukraynadakı müharibə göstərdi ki, Putin artıq "özünü beynəlxalq hüququn minimal normalarına bağlı hiss etmir” və "19-cu əsrin məhdudiyyətsiz güc siyasətini” qəbul edir.
Hesabatda qeyd olunur ki, söhbət Şərqi Asiyada nəzarətin artırılmasına gəldikdə Pekin özünü oxşar şəkildə aparır. Bu, xüsusilə Çinin Honq-Konq, Tayvan və Cənubi Çin dənizinin kimə məxsus olması ilə bağlı son qərarlarından aydın görünür - Pekin qonşularının beynəlxalq hüquqlarını çox vaxt görməzlikdən gələrək regionda öz mövqelərini gücləndirməyə çalışır.
Cənubi Çin dənizinə sahiblik məsələsi vaxtaşırı Çin və ABŞ arasında münaqişələrə səbəb olur. Vaşinqton bu dənizdə hərbi mövcudluğunu saxlayır və Çini suda bilərəkdən süni adalar və hərbi bazalar qurmaqda ittiham edir. Pekin ABŞ-ın mövcudluğuna görə lazımi müdafiə tədbirlər görməklə cavab verir. Bundan əlavə, Çin Filippin gəmilərinin dəniz yolu ilə hərəkət etməsinə mane olur və Filippin ABŞ tərəfindən geniş şəkildə dəstəklənir.
"Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi "21-ci əsrin ilk imperialist müharibəsidir”, lakin bu, sonuncu olmaya bilər”, - hesabat müəllifləri xəbərdarlıq edir.
Qlobal Cənubun səsi
Çin və Rusiyanın artan təsirini Asiya, Afrika və ya Latın Amerikasında (Qlobal Cənub ölkələri adlanan) yalnız bir neçə ölkənin (bu siyahıda Hindistan və Cənubi Afrika kimi nüfuzlu ölkələrin adı yoxdur) aktiv şəkildə Rusiyanın təcavüzünə qarşı çıxması ilə əlaqələndirirlər. Ukraynaya maddi dəstək, gözlənildiyi kimi, yalnız "zəngin demokratiyalardan” gəlir. Onlar da Hindistan, Braziliya və Qlobal Cənubun digər ölkələrinin anti-Rusiya sanksiyalarını belə dəstəkləməməsindən məyus olublar.
Bununla belə, Qərb ölkələri Rusiyanın işğalının bir çox ölkələr üçün ərzaq böhranına, ərzaq və enerji qiymətlərinin artmasına çevrildiyini və bir çoxları üçün hazırkı münaqişənin sırf Avropa münaqişəsi kimi görünməsini kifayət qədər ciddi qəbul etməyiblər, hesabatda qeyd olunur.
"Afrika, Asiya və Latın Amerikasında mövcud nizamdan məyusluq var", - hesabat müəllifləri deyirlər. Bu, ona görə baş verib ki, bu ölkələr dünya münasibətlərinin gedişinə, hətta öz problemlərinin həllinə təsir edə biləcəklərini hiss etmirlər. "Beləliklə, dünyanın bir çox yerlərində "çoxqütblü" və ya "post-Qərb" nizam anlayışı o qədər də təbliğata ehtiyac duymur. Qərb ölkələrə ərzaq və enerji qiymətlərindəki sıçrayışla mübarizə aparmağa kömək etmək əvəzinə, Kiyevlə kifayət qədər həmrəylik nümayiş etdirmədiyinə görə onları qınayıb”, - hesabatda deyilir.
Ukraynadakı müharibə fonunda təsir uğrunda rəqabət əsasən təcavüzü alovlandırmaqda kimin günahkar olduğuna dair narrativlərin rəqabətidir. Hesabatda deyilir ki, Qlobal Cənub ölkələri bu mübahisədə həlledici söz sahibi ola bilər. Ona görə də Rusiya və Çin ABŞ-ın Asiya, Afrika və Latın Amerikasında nüfuzunu sarsıtmağa çalışır və bu qitə ölkələri ilə əməkdaşlığı artırır. Məsələn, artıq bir neçə ildir ki, Moskva Kremllə əməkdaşlıq edən avtoritar rejimləri dəstəkləyərkən əsas diqqəti hasilat sənayesinə və ixrac imkanlarına yönəltdiyi Afrikada Rusiyanın təsiri artır.
Yeni nüvə yarışı
Hesabat müəllifləri bildirirlər ki, soyuq müharibə başa çatdıqdan sonra ilk dəfə olaraq Avropada nüvə silahından istifadə ağlabatan senariyə çevrilib.
Rusiya dünya nüvə nizamını alt-üst etdi: nüvə silahının istifadəsinə dair tabunu şübhə altına aldı, nüvə sahəsində beynəlxalq öhdəliklərinə məhəl qoymadı və son nəticədə "məsuliyyətli nüvə dövləti kimi etibarını itirdi”.
Norveç kəşfiyyatının məlumatına görə, Rusiya gəmiləri taktiki nüvə silahı ilə təchiz edilib. Bu, hal son 30 ildə ilk dəfə baş verib.
Bununla belə, digər ölkələr də nüvə sabitliyinin pozulması təhlükəsini artırır və hətta yeni silahlanma yarışına başlaya bilərlər. İran, İsrail və Hindistan nüvə silahı istehsalına sərmayə qoyurlar, hələ nəzərə almaq lazımdır ki, bu ölkələr beynəlxalq nüvə sazişləri imzalamayıblar. Çin isə nüvə arsenalını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmək yolundadır.
"Əgər Çin nüvə arsenalını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirsə və ya bəlkə də Rusiya və ABŞ ilə nüvə paritetinə nail olmağa çalışarsa, bu, Soyuq müharibə dövründəki ikiqütblü nüvə nizamından əsaslı şəkildə fərqli bir nüvə nizamı yaradacaq", - deyə hesabat müəllifləri qeyd edirlər və əlavə edirlər ki, üçtərəfli çəkindirmə adət etdiyimiz ikitərəflidən daha qeyri-sabitdir.
Buna baxmayaraq, 2022-ci ilin noyabrında Ukrayna əhalisi arasında keçirilən sorğular göstərir ki, Ukrayna heç bir şəraitdə - hətta Rusiya ordusu nüvə silahından istifadə etsə belə, Rusiyanın təcavüzünə təslim olmaq fikrində deyil. Respondentlərin 89%-i Rusiyanın taktiki nüvə silahından istifadəsinin Ukraynanın təslim olmasına gətirib çıxarmamalı olduğunu, 93%-i isə müharibənin dayandırılması üçün yeganə şərtin yalnız Krım daxil olmaqla bütün Ukrayna ərazilərinin qaytarılması ola biləcəyini bildirib.
Enerji müharibəsi
Rusiyanın Ukraynaya hücumu enerji məsələlərində bazar məntiqinə və Kremllə sıx əlaqələrə arxalana biləcəyi ilə bağlı Avropa anlayışının yanlışlığını göstərdi. "Əsas ixrac bazarını itirmək riski Moskvanın enerjidən Avropaya qarşı silah kimi istifadəsinə mane olmadı", - hesabatda deyilir.
Hələlik Avropada qaz qiymətləri ilə bağlı problemlərin Rusiyaya qarşı təzyiqin azala biləcəyi ilə bağlı qorxular özünü doğrultmadı. Bununla belə, artan sosial narazılıq, Avropa İttifaqı daxilində ixtilafların artması və Avropa əhalisinin özünün daxili məsələləri həll etmək üçün Ukraynaya dəstəyi azaltmağı tələb edə bilməsi riski qalır.
Enerji problemi təkcə Avropanı deyil, həm də digər qitələri, xüsusilə enerji qiymətlərinin artmasının ərzaq böhranına səbəb olduğu Afrikanı da əhatə edib. Qaz bazarında rəqabət səbəbindən Pakistan və Banqladeşdə enerji resurslarında qəfil çatışmazlıq və kütləvi elektrik kəsilməsi baş verdi. "Yanacaq uğrunda mübarizə davam edəcək. Bu, Avropa ilə aşağı gəlirli ölkələr arasında nifaq salmaq və Moskvanın təcavüzünə qarşı qlobal cəbhəni zəiflətmək riski daşıyır", - hesabatda vurğulanır.
Rusiyasız çoxqütblülük
Çoxqütblü dünya nizamı ilə bağlı məsələlər Münhen təhlükəsizlik konfransı üçün yeni deyil. Dünya liderlərinin və bir çox ölkələrin nümayəndələrinin iştirak etdiyi bu illik konfrans qlobal təhlükəsizlik məsələlərinə dair əsas forum adlanır.
2007-ci ildə Vladimir Putin məşhur "Münhen nitqi"ni söylədi və o, dünya nizamının yalnız ABŞ-ın dominant fikrindən asılılığına deyil, çoxqütblülüyünə ehtiyacı olduğunu bildirdi. Sonra bu çıxış yeni soyuq müharibəyə hazırlıq kimi qəbul edildi.
2022-ci ildə, 23 ildən sonra ilk dəfə Rusiya bu konfransda iştirak etmədi, müharibənin başlanması səbəbindən imtina etdi. Bu ilki forum da Rusiya rəsmiləri olmadan keçiriləcək - onlar konfransa dəvət olunmayıblar. Digər tərəfdən, Rusiyadan müxalifətçilər Mixail Xodorkovski və Harri Kasparov dəvət olunublar. Konfrans fevralın 17-də başlayır.
Nizami Bağırov
