Yaponiyada boşanma zamanı uşağı özü ilə apararaq evdən çıxan valideynin məhkəmədə qəyyumluq hüququ əldə etmək şansının daha yüksək olması illərdir müzakirə olunan problemlərdən biri idi. Bu səbəbdən ölkədə 2026-cı il aprelin 1-dən etibarən birgə qəyyumluğa imkan verən yeni qanun qüvvəyə minib.

Qaynarinfo xəbər verir ki, Rusiya və ABŞ vətəndaşı Anastasiya Minkova ötən ilin sentyabrında Rusiyadakı ailəsini ziyarət etdikdən sonra Yaponiyadakı evinə qayıdarkən həyatının ən ağır sarsıntılarından biri ilə üzləşib. O, həyat yoldaşının iki yaşlı oğlunu götürərək evi tərk etdiyini görüb.

Minkova son altı ay ərzində oğlunu yalnız bir dəfə – uşaq baxım mərkəzində əməkdaşların nəzarəti altında cəmi 30 dəqiqə görə bilib.

Əvvəlki sistemdə üstünlük uşağı yanında saxlayan valideyndə idi

2026-cı il aprelin 1-dək Yaponiyada boşanmadan sonra yalnız bir valideyn qanuni qəyyum hesab edilirdi. Məhkəmələr əksər hallarda uşağın faktiki olaraq birlikdə yaşadığı və gündəlik qayğısını çəkən valideynin xeyrinə qərar verirdi.

Bu səbəbdən bəzi ailə hüququ üzrə vəkillər müştərilərinə boşanma prosesi başlamazdan əvvəl uşaqları ilə birlikdə evi tərk etməyi tövsiyə edirdilər. Beləliklə, həmin şəxs "əsas qayğı göstərən valideyn" statusu qazanaraq qəyyumluq məsələsində ciddi üstünlük əldə edirdi.

Bir çox ölkədə bu cür davranış valideyn tərəfindən uşaq qaçırılması kimi qiymətləndirilsə də, Yaponiyada bu, əsasən cinayət işi deyil, ailə hüququ mübahisəsi hesab olunurdu.

Minkovanın sözlərinə görə, həyat yoldaşı uşağı apardıqdan sonra ona həftədə cəmi bir saat görüş imkanı verib. Görüşlərin vaxtını, yerini və müddətini də ata müəyyənləşdirib.

Yeni qanun nəyi dəyişir?

Yeni qanuna əsasən, boşanan cütlüklər artıq tək və ya birgə qəyyumluq modelini seçə biləcəklər.

Tərəflər razılığa gələ bilmədikdə ailə məhkəməsi uşağın hər iki valideynlə münasibətini, valideynlər arasındakı münasibətləri və uşağın üstün mənafeyini nəzərə alaraq qərar verəcək.

Ailə zorakılığı və ya uşağa qarşı zorakılıq riski olduğu hallarda isə yalnız tək qəyyumluq tətbiq ediləcək.

Yeni sistemə görə təhsil, yaşayış yerinin dəyişdirilməsi və mühüm tibbi qərarlar hər iki valideyn tərəfindən birgə qəbul edilməlidir. Gündəlik qidalanma, geyim, qısa səfərlər və adi tibbi xidmətlərlə bağlı qərarları isə uşaqla birlikdə yaşayan valideyn təkbaşına verə biləcək.

Qanun avtomatik olaraq bərabər vaxt bölgüsü demək deyil

Hüquqşünaslar bildirirlər ki, Yaponiyada "Kyodo Shinken" adlanan yeni sistem uşağın vaxtının valideynlər arasında bərabər bölüşdürülməsi mənasını vermir.

Uşaq yenə də əsasən bir valideynlə yaşaya bilər. Digər valideynin müntəzəm görüş hüququ isə məhkəmə qərarlarından və həmin qərarların praktikada necə icra olunacağından asılı olacaq.

Yaponiya Ədliyyə Nazirliyi hesab edir ki, yeni sistem valideynləri uşağın maraqlarını üstün tutmağa və bir-birinin hüquqlarına hörmət etməyə sövq edəcək. Digər valideyndən gizli şəkildə uşağı aparmaq və əməkdaşlıqdan imtina etmək gələcək qəyyumluq işlərində həmin şəxsin əleyhinə qiymətləndirilə bilər.

Bununla belə, vəkillər qeyd edirlər ki, məhkəmələrin yeni qanunu necə tətbiq edəcəyi hələ tam aydın deyil. Xüsusilə uşağı yanında saxlayan valideynin yaratdığı mövcud yaşayış mühitinin "sabit həyat şəraiti" kimi qəbul edilməsi əvvəlki praktikanın davam etməsinə səbəb ola bilər.

İllərlə övladlarını görməyən valideynlər

Tokioda yaşayan və təhlükəsizlik səbəbindən Emili Sato təxəllüsündən istifadə edən ABŞ vətəndaşı da oxşar hadisə ilə üzləşib. Boşanma barədə danışmağa başladıqdan qısa müddət sonra evə qayıdarkən həyat yoldaşının mebellərin çoxunu və qızlarını götürərək evi tərk etdiyini öyrənib.

Məhkəmə zamanı uşaq artıq uzun müddət atası ilə yaşadığı üçün hakim bu vəziyyəti sabit yaşayış mühiti kimi qiymətləndirib.

ABŞ-ın Sietl şəhərində yaşayan Cefri Morhaus isə oğlunu sonuncu dəfə 2010-cu ildə Atalar Günündə gördüyünü bildirib. Onun sözlərinə görə, ABŞ məhkəmələrinin qəyyumluq qərarları Yaponiyada tanınsa da, oğlu geri qaytarılmayıb.

Yaponiya 2014-cü ildə Uşaqların Beynəlxalq Qaçırılmasının Mülki Hüquqi Aspektləri haqqında Haaqa Konvensiyasına qoşulub. Rəsmi Tokio beynəlxalq işlərin konvensiyaya uyğun araşdırıldığını bildirir. Lakin valideynləri təmsil edən təşkilatlar hesab edirlər ki, əsas problem ölkə daxilində baş verən analoji halların hələ də cinayət əməli kimi qiymətləndirilməməsidir.

Tənqidlər davam edir

Birgə qəyyumluğa qarşı çıxanlar hesab edirlər ki, yeni sistem ailə zorakılığından qaçan qadınları və uşaqları keçmiş həyat yoldaşları ilə əlaqə saxlamağa məcbur edə bilər.

Qanunda ailə zorakılığı və ya uşağa qarşı zorakılıq riski olduğu hallarda birgə qəyyumluğun tətbiq edilməyəcəyi göstərilsə də, tənqidçilər psixoloji zorakılıq və sənədləşdirilməmiş zorakılıq iddialarının məhkəmələr tərəfindən necə qiymətləndiriləcəyinin hələ də sual doğurduğunu bildirirlər.

Uzun illərdir övladlarını görə bilməyən valideynlər isə hesab edirlər ki, təkcə birgə qərarvermə hüququnun tanınması kifayət deyil. Onların fikrincə, görüş qrafikləri dəqiq müəyyən edilməli və məhkəmə qərarlarının icrası effektiv hüquqi mexanizmlərlə təmin olunmalıdır.

Aydın