Bu vərdişin yaşı ən azı 8 min ilə çatır. Belə ki, Skandinaviyada insanlar alətlərin yapışdırılmasında istifadə etmək üçün ağcaqayın qatranını yumşaltmaq məqsədilə çeynəyirdilər. Digər qədim mədəniyyətlərdə – yunanlar, yerli amerikalılar və mayalar arasında da ağac qatranının zövq almaq və ya sakitləşdirici təsir üçün çeynənildiyi məlumdur.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Uilyam Riqli kiçik saqqız çeynəməyi bir qəribəlikdən kütləvi istehlak vərdişinə çevirib. Onun brendləri saqqızı əsəbləri sakitləşdirən, aclığı azaldan və diqqəti artıran vasitə kimi reklam edirdi.

1940-cı illərdə aparılan bir araşdırma saqqız çeynəməyin gərginliyi azaltdığını göstərsə də, bunun səbəbini izah edə bilməmişdi. Bu gün isə alimlər nəhayət ki, bu qədim inancların bioloji əsaslarını anlamağa başlayırlar.

2025-ci ildə Polşanın Şetsin Universitetinin alimləri neyro-vizualizasiya metodlarından istifadə olunan 30 ildən artıq tədqiqatı təhlil ediblər. Məqsəd insanların saqqız çeynədiyi zaman beyində hansı proseslərin baş verdiyini öyrənmək olub. MRT, EEG və yaxın infraqırmızı spektroskopiya üsullarından istifadə edən müəlliflər müəyyən ediblər ki, çeynəmə hərəkət, diqqət və stressin tənzimlənməsi ilə əlaqəli beyin sahələrində aktivliyi dəyişir.

İcmal göstərib ki, saqqız çeynəmək təkcə çeynəmə prosesində iştirak edən motor və sensor beyin şəbəkələrini deyil, həm də diqqət, ayıqlıq və emosional nəzarətlə bağlı daha yüksək səviyyəli sahələri aktivləşdirir.

Araşdırma əvvəlki nəticələri də təsdiqləyib: saqqız çeynəmək stressi azalda bilər, lakin yalnız müəyyən vəziyyətlərdə. Laboratoriya təcrübələrində ictimai çıxış və ya zehni hesablamalar kimi orta səviyyəli stress yaradan tapşırıqlar zamanı saqqız çeynəyən iştirakçılar, bunu etməyənlərlə müqayisədə, daha aşağı narahatlıq səviyyəsi bildirmişlər.

Lakin tibbi baxımdan yüksək stresli hallarda, məsələn, əməliyyatdan dərhal əvvəl saqqız çeynəmək həmişə narahatlığı azaltmayıb. Eyni zamanda, məyusluq yaratmaq üçün nəzərdə tutulan həlli olmayan problemlərlə üzləşən iştirakçılar üçün də aydın fayda müşahidə edilməyib.

Bir neçə tədqiqatda alimlər həmçinin müəyyən ediblər ki, saqqız çeynəyən insanlar söz siyahılarını və ya hekayələri digərlərindən daha yaxşı xatırlamayıblar. Diqqətdə müşahidə olunan hər hansı artım isə çeynəmə dayandırıldıqdan qısa müddət sonra yox olub.

"Bu təsirlər çox vaxt qısamüddətli olsa da, nəticələrin geniş diapazonu saqqız çeynəməyin ağız hərəkətlərinə nəzarətdən kənar beyin funksiyalarını modulyasiya etmək qabiliyyətini vurğulayır. Lakin hazırda saqqız çeynəməklə əlaqəli neyron dəyişiklikləri tədqiqatlarda müşahidə olunan müsbət davranış və funksional nəticələrlə birbaşa əlaqələndirmək mümkün deyil”, deyə tədqiqatçılar bildiriblər.

Aydın