“Sputnik” İrəvanın Ankara və Bakı ilə münasibətləri normallaşdırmasına qarşı

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu fikirlər "Sputnik Ermənistan”da nəşr olunan "Erməni sklerozu və ya iranlılar necə öz yüksəkliklərini qoruyub saxlaya bildilər” sərlövhəli "analitik” məqaləyə nəşrin təqdimat hissəində yer alıb. Həm məqalənin məzmunundan, həm ona təqdimat hissəsindən açıq-aydın görünür ki, Paşinyanın Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətləri normallaşdırmaq xətti bəzi dairələrdə ciddi narahatlıq yaradır. Məqalə müəllifi Karina Karapetyan adlı "analitik” bu normallaşmaya görə təkcə Paşinyanı deyil, erməni xalqını da aşağılamaqdan özünü saxlaya bilmir. Görünür, iki qonşu xalq arasında işartıları görünən sülh və münasibətlərin normallaşması prosesi kimlərisə çox ciddi narahat edir. Məqaləni təqdim edirik: 

"Bəzi yerli "müdriklər” başa düşməyə çalışırlar ki, necə oldu, qonşu xalq demək olar ki, bütün İran yüksəkliklərini qoruyub saxlaya bildi, biz isə özümüzünkünü – erməni yüksəkliklərini belə qoruya bilmədik. Bu sualın cavabını əsrlərin dərinliklərində axtarmağa belə ehtiyac yoxdur, iki qədim xalqın tarixini lupa altında tədqiq etməklə, o qədər də uzaq olmayan keçmişin və indinin hadisələrinə nəzər salmaq kifayətdir.

İranda keçirilən hərbi paradın kadrlarına baxsanız, ilk növbədə əlil arabalarında irəliləyən bir neçə rütbəli əlil əsgərin dizləri üstə isə həlak olmuş əsgər yoldaşlarının portretlərini tutması diqqəti cəlb edir. Məhz onlara - 1980-1988-ci illər İran-İraq müharibəsinin veteranları olan "canbaz”lara İran Silahlı Qüvvələrinin bütün digər hissələrinin önündə getmək kimi şərəfli missiya həvalə edilmişdi. Onların arasında müharibə vaxtı maksimum 14-15 yaşında olanlar da var.

Müharibə Səddam Hüseynin başçılıq etdiyi İraq tərəfindən "kiçik qələbə" kimi düşünülmüşdü. Mübahisəli ərazinin - Şatt əl-Ərəb çayının şərq sahilinin, eləcə də neftlə zəngin Xuzistan əyalətinin 10 gün ərzində İrandan alınması planlaşdırılırdı. Əslində, 1980-ci ildə kiçik hərbi əməliyyat 20-ci əsrin ən uzun sürən münaqişələrindən birinə çevrildi. İran ordusu İraq ordusundan sayca çox olsa da, hərbi-texniki təchizat baxımından ciddi şəkildə geri qalırdı. Səddam hökuməti daha sonra SSRİ və ABŞ-dan silah şəklində böyük dəstək aldı.

Ərəb dövlətlərinin əksəriyyəti də Bağdadın tərəfini tutdu, Tehran isə nisbi beynəlxalq təcrid vəziyyətində qaldı. Buna baxmayaraq, bu, 8 il şiddətli müqavimət göstərən farsların ruhunu qıra bilmədi. Müharibədə bütün əhali, o cümlədən uşaqlar və qocalar iştirak edirdi. 13-16 yaşlı, zəif silahlanmış, demək olar ki, ayaqyalın milislər minalanmış sahələrdən keçərək İraq qoşunlarının mövqelərinə qaçaraq əsas İran qoşunlarının yolunu açıblar. Onlardan minlərlə insan cəhənnəm mərmiləri ilə partladıldı.

Atəşkəs razılaşması yalnız 1988-ci ilin avqustunda bağlandı: qoşunlar çıxarıldıqdan sonra sərhəd xətti faktiki olaraq müharibədən əvvəlki vəziyyətə qayıtdı. Və iki il sonra, İraqın Küveytə təcavüzündən sonra, Bağdadın özü ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi güclü koalisiyanın müqaviməti ilə üzləşəndə, Hüseyn İranla münasibətləri normallaşdırmağa razılaşmalı oldu. Bağdad Tehranın Şatt əl-Ərəbin bütün suları üzərində hüquqlarını tanıdı və sərhəd çayın İraq sahili ilə getməyə başladı.

İran üçün çətin dövrlər bununla bitdimi? Əlbəttə yox. Artıq 21-ci əsrdə o, yenidən Qərbin güclü təzyiqi altında qalaraq ciddi xarici siyasət problemləri ilə üzləşdi. Çətin məqamlardan biri 2018-ci ildə baş verdi: o zaman ABŞ prezidenti Donald Tramp ABŞ-ı "nüvə sazişi”ndən çıxardı və Tehrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etdi. Həmin dövrdə onun vasitəçiliyi ilə (Prezidentin kürəkəni Cared Kuşner böyük iş gördü) İsrailin ərəb ölkələri ilə münasibətlərinin normallaşdırılmasına dair sazişlər bağlandı (məsələn, BƏƏ ilə "İbrahim müqaviləsi”). Təl-Əviv anti-İran ritorikasını sərtləşdirib, dünyanı İrana təzyiqləri artırmağa çağırıb, Tehranın mövqeyi daha da mürəkkəbləşdi.

Buna baxmayaraq, bu, İranın nəinki öz mövqelərini müdafiə etməyə davam etməsinə, hətta regionda öz maraqlarını irəli sürməsinə mane olmadı. Ötən onilliklər ərzində İran mühüm siyasi addım atmağa - Livan, Suriya, Bəhreyn, İraq, Yəmən, Əfqanıstanın qərbində din qardaşlarını birləşdirən "şiə qövsü" ("Şiə hilalı") yaratmağa nail olub. İranlılar ismaili qruplarını və hətta Suriya ələvilərini birləşdirə bildilər.

ABŞ-ın sanksiyaları altında qalan Tehran dişlərini sıxaraq, gündəmini irəli sürməkdə, "nüvə sazişi”nin bərpasına və məhdudlaşdırıcı tədbirlərin ləğvinə can atmağa davam edir.

… Bu gün Tehran küçələrində çoxlu sayda super bahalı avtomobilləri çətin ki görərsən. Eks-prezidentlər isə ümumiyyətlə, ictimai nəqliyyatdan istifadə edə bilərlər. Məgər buna görəmi iranlılar o qədər müqavimət göstərirlər ki, bu gün yaxşı yaşamaq istəməsinlər? Bunun səbəbi dəbdəbədən xəbərsiz olmamalarıdır? Qətiyyən. Söhbət dövlətin strateji maraqlarından gedir ki, bu da onlar üçün şəxsi mənfəətlərdən üstündür.

Paşinyansayağı "sülh epoxası”

Bütün dünya hərbi münaqişələrlə dolu gözlənilən qlobal böhrana hazırlaşarkən, Ermənistan hakimiyyəti "sülh erası” elan edir. Baş nazir Nikol Paşinyanın komandası Bakı və Ankara ilə barışıq gündəmini irəli sürməkdə qərarlıdır. Bu ənənə artıq çoxdandı ki, təzə deyil, amma yenə də inanmaq çətindir.

Ermənistanda bütün baş verənlərə baxanda istər-istəməz belə qənaətə gəlirsən ki, skleroz bizim milli xəstəlikdir. Əbəs yerə deyil ki, sovet dövründə erməni sklerozu mövzusunda nə qədər lətifə və zarafatlar var idi.

Xatırlamayan varsa, nə etməli, biz xatırladarıq. Barışıq proqramı Ermənistanın birinci prezidenti Levon Ter-Petrosyan tərəfindən lobbiçilik edilib. O və silahdaşları hesab edirdilər ki, yalnız Türkiyə ilə yolları və sərhədləri açmaqla, hətta Dağlıq Qarabağın statusu ilə bağlı güzəştə getməklə Ermənistan Respublikasını xilas etmək və onun iqtisadi cəhətdən inkişafına imkan yarada bilər ki, blokada şəraitində buna nail olmaq mümkün deyildi.

Paşinyan təkəri yenidən icad etməyib, sadəcə olaraq bir vaxtlar "mənəvi atasının” hazırladığı planı ələ aldı. Təsadüfi deyil ki, Ermənistanın Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması üzrə xüsusi nümayəndəsi postuna mümkün namizədlər kimi Ter-Petrosyanın ətrafından olan şəxslərin adları çəkilir. Nəticədə hakimiyyət birinci prezidentin keçmiş müşaviri Jirayr Liparityanı təyin etmədi: bu, Ter-Petrosyanın komandası ilə əlaqəni çox açıq göstərərdi. Biz hökumətyönlü deputat, parlamentin vitse-spikeri Ruben Rubinyanın namizədliyi üzərində dayandıq, atası Karapet Rubinyan birinci prezidentin tərəfdarı, onun hakimiyyəti dövründə deputat seçilmişdi və həmin mandatla Ermənistan Milli Məclisinin sədr müavini postunu tuturdu.

Bu qərardan sonra Ermənistan cəmiyyətinin bir hissəsi ciddi təşvişə düşüb ki, belə bir gənc, təcrübəsiz siyasətçi Türkiyənin sanballı diplomatları ilə necə danışacaq? Bu, həqiqətən gülməlidir! Kimsə ciddi şəkildə inanır ki, o, real danışıqlar aparacaq?.. Fəaliyyət təlimatları artıq layihə müəllifləri tərəfindən müəyyən edilib və formal olaraq "danışıqçı” titulunu daşıyanların artıq əhəmiyyəti yoxdur.

Bundan əlavə, baş nazir hər hansı müqavimətin qarşısını almaq üçün bütün diplomatik korpusu silkələyib və narazılar oranı tərk etmək məcburiyyətində qalıblar. Orduda eyni taktikalardan istifadə olunur, baxmayaraq ki, generallar paradoksal olaraq diplomatlardan daha az qətiyyətli və daha çevikdirlər.

Seçki kampaniyası zamanı Paşinyan yolların açılması ideyasını fəal surətdə təbliğ etdi, sadə düşüncəli kəndlilərə aşıladı ki, biz yolları açan kimi həyat asanlaşacaq, həyat daha əyləncəli olacaq. İlk baxışdan hər şey çox cəlbedicidir. Ancaq yalnız ilk baxışdan.

Sünikdən (Zəngəzurdan. – red.) "dəhliz” açılmasını belə israrla tələb edən Bakı və Ankara, şübhəsiz ki, erməni xalqının maraqlarını rəhbər tutmur. Belə demək olarsa, "Zəngəzur dəhlizi”nin hansı vəzifələri olacaq? Bu, ilk növbədə, ermənilərə güclü psixoloji təzyiq faktorudur. Əmin olun: yolun açılması güclü təşviqat kampaniyası ilə müşayiət olunacaq və türk dünyasının növbəti qələbəsi kimi təqdim olunacaq. Paşinyan bu yolu nə adlandırır-adlandırsın, Azərbaycan və Türkiyə onu "qələbə dəhlizi”, "türk dəhlizi” kimi təqdim edəcək.

İkinci məqsəd (daha vacib) Gürcüstandır ki, o, bütün ötən illərdə Ermənistansız həyata keçirilən regional layihələrdə həvəslə iştirak edib. Ekspansionist istəkləri birmənalı olaraq qonşu Qara dəniz dövlətinə qədər uzanan Ankara Sünikdən keçən yolun açılması ilə Tiflisə ciddi təzyiq rıçaqı alacaq. Yadımdadır, 2017-ci ildə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Ermənistandan yan keçməklə təntənəli şəkildə işə salındı. Gürcüstan yeni tranzit variantı əldə etdi. Ermənistan ərazisindən keçən yolun açılması ilə onsuz da çox sərfəli olmayan dolama marşrut, ümumiyyətlə, lazımsız olacaq. Hələlik. Ermənistan ərazisindən keçən yolun köməyi ilə Ankara Tiflisdən getdikcə daha çox güzəştlər almaq üçün ona "təzyiq edəvək”.

Paşinyan, yeri gəlmişkən, əsas suala cavab vermir: sabah açılan yolların növbəti gün bağlanmayacağına zəmanət varmı?..

Başa düşmək üçün alnında qırışdırmaq lazım deyil: Ermənistan iqtisadi cəhətdən nəfəs alan kimi oksigeni hər an yenidən kəsilə bilər. Ankara ilə Bakının bir təxribat törətməsi yetər ki, buna görə İrəvanı günahlandırıb, dərhal bütün marşrutları yenidən bağlamaq, sərhəddə kilid asmaq üçün bəhanə əldə etsin. Bəs ondan sonra nə edəcəyik? Yenə də "dərin narahatlıq” ifadə edəcək beynəlxalq aləmə çarəsizcə müraciət edəcəyik? Yoxsa yenidən ərazi güzəştlərinə gedəcəyik? Təbii ki, biz də cavab olaraq yolları bağlaya bilərik. Yeganə problem odur ki, onların alternativ yolları var, bizdə isə yoxdur.

Hakimiyyət orqanlarının Sünikdən keçən yolda gömrük-keçid məntəqələri yaratmaq planlarına gəlincə, bu, yalnız acı təbəssümə yaradır. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurası katibinin ağzından belə bəyanatlar xüsusilə gülünc səslənir. Sadəcə soruşmaq istəyirəm: bu, təhlükəsizlik sektoruna cavabdeh olan məmurdur, yoxsa ölkənin baş gömrük işçisi? Əgər o, gömrük rüsumlarını dövlət təhlükəsizliyi məsələlərindən daha yaxşı bilirsə, bəlkə onu daha faydalı sahəyə keçirək? Üstəlik, baş nazir demək olar ki, hər ay kadrları qarışdırır. Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev isə artıq Paşinyana dolğun cavab verib: Sünikdə yolda gömrük məntəqələri yaradılan kimi Laçın dəhlizində də belə olacaq.

Yol ideyası məhz Türkiyə layihəsidir. Asan yollar axtaran, müqavimət göstərməkdən boyun qaçıran Ermənistan hakimiyyəti yenə də tələyə düşəcək. Sonra da kimsə meydanlarda qışqırmasın ki, kimsə yenə kənardan bizə xəyanət edib, maraqlarımızın əksinə getməyə məcbur edib! Bizə xəyanət edən kimsə varsa, o yalnız elə özümüzük.