9 may 2022-ci ildə tarixi hadisə baş verdi - ABŞ Prezidenti Co Bayden İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ilk dəfə Ukrayna üçün Lend-liz müqaviləsini imzaladı. Qanun o vaxt qüvvəyə minsə də, proqram heç vaxt işə salınmadı.
Qaynarinfo BBC Ukrayna-ya istinadla
xəbər verir ki, bu vaxta qədər Amerikanın Ukraynaya hərbi yardımı ABŞ federal büdcəsindən üç başqa proqram vasitəsilə həyata keçirilib:
- Ukrayna Təhlükəsizliyə Yardım Təşəbbüsü (USAI),
- Xarici hərbi maliyyələşdirmə (Xarici Hərbi Maliyyələşdirmə, FMF)
- ABŞ silah ehtiyatlarından götürmə (Replenishment of U.S. weapons stocks və ya PDA - Presidential Drawdow).
Lend-Lizdən fərqli olaraq, bu proqramlar çərçivəsində Ukraynaya verilən silahlar pulsuzdur. Lend-Liz mahiyyətcə silahların lizinq və ya silahların icarəyə verilməsini nəzərdə tutur ki, buna görə də ödəniş edilməlidir. Həm Ukraynada, həm də ABŞ-da Konqres bu üç proqrama vəsait ayırmaqdan imtina etdiyi halda bu, "ehtiyat variant” hesab olunurdu.
"Qanunun mətnində açıq şəkildə göstərilir ki, ABŞ prezidentinə "Ukraynada mülki əhalini Rusiyanın hərbi işğalından qorumaq üçün Ukrayna hökuməti ilə müdafiə avadanlığının lizinqi və ya icarəsi ilə bağlı müqavilələr bağlamaq və digər məqsədlər üçün geniş səlahiyyətlər verilir. Lakin, birincisi, Kiyev və Vaşinqton heç vaxt müvafiq sazişlər bağlamamışdılar ki, bu da, açıq-aydın, bütün lazımi şərtləri və hərbi yardımın həcmini açıqlayacaqdı, ikincisi, daha da vacibi, bu qanun ABŞ-da yalnız 2022 və 2023-cü maliyyə illəri üçün qüvvədə olub. Amerikada yeni maliyyə ili oktyabrda başlayıb”, - nəşr yazır.
Ukraynanın ABŞ-dakı keçmiş səfiri Valeri Çalı da qeyd edib ki, ABŞ-ın 2024-cü il üçün müdafiə büdcəsi layihəsində Lend-Liz müddətinin uzadılmasına dair düzəliş var, ona görə də bu mexanizmin başa çatması barədə danışmaq hələ tezdir. Bundan əlavə, onun fikrincə, Rusiya Federasiyasının Ukraynaya tammiqyaslı müdaxiləsinin ilk aylarında Lend-Liz müqaviləsinin imzalanması daha çox Kremlə siqnal idi, nəinki "ehtiyat variantı”.
Eyni zamanda diplomat iddia edir ki, Lend-Liz vasitəsilə verilən silahlara görə mütləq pul ödəməli deyilsiniz:
"Mənim bir sualım var: Niyə hamı hesab edir ki, (köçürülən silahlar üçün) pul ödəməli olacaqlar? Fakt budur ki, bütün bunlar müqavilədə göstərilməlidir. Biz bilmirik ki, ödəməliyik, ya yox, yaxud sadəcə zədələnməmiş texnikanın (müharibədən sonra - red.) qaytarılması şərti olacaq? Çünki hətta bu cür bir müqavilənin layihəsi belə yoxdur”, - o deyib.
Bu arada, məsələni bilən BBC mənbəsi etiraf edir ki, Lend-Lizin heç vaxt işləməməsinin səbəblərindən biri Bayden administrasiyasının hərbi texnikadan daha çox maliyyə paylanmasında "daha rahat” olmasıdır.
"Yəni, Konqres Ukraynaya hərbi yardım üçün büdcədən vəsait ayırır və onun hansı xüsusi silah növlərinə xərclənməsinə və ya hansı hərbi zavodlara paylanmasına Ağ Ev və Pentaqon özü qərar verir. Bu, həm də "daha çox Respublikaçı konqresmenlər arasında müxalifətin təsiri altında olmayan çevik” mexanizmdir”, - məqalədə qeyd olunur.
Lend-Liz hələ davam edə bilər. Lakin amerikalı Aleksandr Krayevin fikrincə, ABŞ siyasətindəki gərginliyi nəzərə alsaq, ola bilsin ki, ukraynayönlü qüvvələr büdcəyə səsvermədən əvvəl bu məsələni qaldırmamaq qərarına gəliblər.
"Bu, sadəcə olaraq, hansısa manipulyasiyanın qarşısını almaq üçün hələ də qəbul edilə bilər, çünki gələn il ABŞ-da təkcə prezident deyil, həm də Konqres seçkiləri olacaq. Ukraynanı yeni siyasi böhranlardan, Ukraynanı Konqresin manipulyasiyasından qorumaq üçün, prinsipcə, hələ ki, onların hansısa mərhələdə Lend-liz məsələsinə qayıtmaq şansı var”, - deyə o bildirib.
Qeyd edək ki, Rusiya Federasiyasının Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı müharibəsi zamanı ABŞ ən böyük hərbi dəstək donorlarından birinə çevrilib. KİV-in məlumatına görə, Vaşinqton artıq Kiyevə 60 milyard dollardan çox yardım edib və bu məbləğin əsas payı silah-sursatdır.
Bundan əlavə, oktyabrın 4-də ABŞ-ın İrandan müsadirə etdiyi silahları Ukraynaya göndərəcəyi məlum olub. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı bildirib ki, söhbət təxminən 1,1 milyon 7,62 mm çaplı sursatdan gedir.
İrandan müsadirə edilən silahlara gəlincə xatırladaq ki, bu sursatların ilkin olaraq 2022-ci il dekabrın 9-da ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Mərkəzi Komandanlığı tərəfindən müsadirə edildiyi məlumdur. Onlar MARWAN 1 tranzit gəmisində tapılıb. Sursat BMT Təhlükəsizlik Şurasının 2216 saylı qətnaməsinə zidd olaraq SEPAH-dan Yəməndəki husilərə daşınırdı.
Alpər
