ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Ukrayna müharibəsinin dayandırılması ilə bağlı yenilənmiş sülh təklifinin təfərrüatlarını açıqlamaqdan imtina edib. Bu açıqlama Vaşinqtonun diplomatik təşəbbüslərini yenidən gündəmə gətirib. ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkoffun Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşündən sonra Rusiya istiqamətində hərəkətə keçməsi isə danışıqların növbəti mərhələsinin başladığını göstərir.
Marko Rubio jurnalistin yeni təklifin detalları barədə sualını cavablandırarkən danışıqların məhz belə aparıldığını bildirib və təfərrüatları açıqlamaq niyyətində olmadığını deyib.
Onun sözlərinə görə, Uitkoff Zelenski ilə müzakirə etdiyi bəzi sülh ideyalarını Rusiya tərəfinə çatdıracaq.
"Reuters"in oktyabrın 20-də yaydığı məlumata görə, Uitkoff Zelenski ilə Norveçin paytaxtı Osloda keçirilən görüşdən sonra Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə danışıqlar aparmaq üçün Sankt-Peterburqa yollanıb. Görüşlərdə Ukraynanın təhlükəsizlik təminatları, müharibədən sonrakı iqtisadi bərpa və Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturası kimi məsələlər müzakirə olunub.
Bəs Vaşinqtonun açıqlamadığı təklifin arxasında hansı siyasi hesablamalar dayanır? ABŞ müharibəni dayandırmağa nə dərəcədə yaxındır və Moskva ilə Kiyev hansı güzəştlərə hazırdır?
Donald Tramp administrasiyasının Ukrayna müharibəsini dayandırmaq təşəbbüsü yeni deyil. Lakin əvvəlki danışıqlar göstərdi ki, münaqişənin həlli üçün yalnız tərəfləri masa arxasına gətirmək kifayət etmir. Əsas problem onların müharibədən sonrakı təhlükəsizlik, ərazi və siyasi münasibətlər barədə fərqli təsəvvürləridir.
2025-ci ilin noyabrında gündəmə gələn ABŞ planının ilkin variantında 28 bənd olduğu bildirilirdi. Həmin layihə Ukraynadan ciddi güzəştlər tələb etdiyi üçün Kiyevdə və Avropanın bir sıra paytaxtlarında narahatlıq yaratmışdı. Sonrakı müzakirələrdə sənədin yenidən işlənməsi və tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşdırılması istiqamətində addımlar atılmışdı.
2026-cı ilin oktyabrında aparılan yeni danışıqlar da göstərir ki, Vaşinqton hələ yekun razılaşma əldə edə bilməyib. Britaniya İcmalar Palatasının Kitabxanasının sentyabrın 15-də dərc etdiyi təhlildə ərazi məsələləri və gələcək təhlükəsizlik təminatları üzrə mövqelər dəyişmədikcə diplomatik irəliləyişin məhdud qala biləcəyi vurğulanırdı. Marko Rubionun təfərrüatları açıqlamaması iki cür izah oluna bilər. Birincisi, ABŞ tərəflərin ilkin reaksiyalarını öyrənmədən mümkün kompromisləri ictimai müzakirəyə çıxarmaq istəmir. İkincisi, Vaşinqton danışıqlarda manevr imkanlarını qorumağa çalışır. Təklifin ayrı-ayrı müddəaları vaxtından əvvəl açıqlanarsa, tərəflər güzəştə getmək əvəzinə ictimai mövqelərini sərtləşdirə bilərlər.
Ancaq məxfilik özlüyündə diplomatik uğurun göstəricisi deyil. Təklifin məzmunu, tərəflərin ona münasibəti və konkret öhdəliklər barədə məlumat olmadıqca, prosesin hansı mərhələdə olduğunu dəqiq qiymətləndirmək çətindir.
Rusiya üçün isə əsas məsələ yalnız döyüşlərin dayandırılması deyil. Kreml müharibənin nəticələrinin öz təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlarına uyğun rəsmiləşdirilməsində maraqlıdır. Rusiya rəsmiləri dəfələrlə münaqişənin, onların ifadəsi ilə, “əsas səbəblərinin” aradan qaldırılmasını tələb ediblər. Moskva müvəqqəti atəşkəsin əvəzinə uzunmüddətli siyasi razılaşma istəyir. Bu mövqe isə Ukraynanın ərazi bütövlüyü və gələcək təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı tələbləri ilə toqquşur. Üstəlik, Putin oktyabrın 16-da Ukrayna ərazisində Rusiya ilə sərhəd boyunca 660 kilometrlik təhlükəsizlik zonasının yaradılmasını qarşıya məqsəd qoyduğunu bildirib və bu məsələnin gələcək danışıqlarda müzakirə edilməyəcəyini bəyan edib.
Bu açıqlama Moskvanın kompromis üçün bütün məsələləri açıq saxlamadığını göstərir. Rusiya müəyyən təhlükəsizlik tələblərini danışıqların predmetindən çıxarmağa çalışırsa, ABŞ-ın işi daha da çətinləşir.
Bununla belə, Uitkoffun Putinlə görüşməsi Moskvanın bütün Amerika təkliflərini qəbul etməsi demək deyil. Kremlin danışıqlarda iştirak etməsi ilə konkret şərtlərə razılıq verməsi arasında ciddi fərq var.
Ukrayna rəhbərliyi üçün əsas problem müharibənin nə vaxt bitəcəyindən daha çox, onun hansı şərtlərlə başa çatacağıdır.
Atəşkəs Ukraynaya insan itkilərini azaltmaq, dağıdılmış infrastrukturu bərpa etmək və iqtisadiyyatı dirçəltmək imkanı verə bilər. Lakin təhlükəsizlik təminatları olmadan əldə olunan razılaşma gələcəkdə yeni hərbi qarşıdurma riskini aradan qaldırmaya bilər.
Buna görə Kiyev üçün ərazi məsələləri ilə yanaşı, gələcək hücumların qarşısını alacaq mexanizmlər, müdafiə imkanları və beynəlxalq tərəfdaşların öhdəlikləri də həlledici əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ-ın təklifində təhlükəsizlik təminatları və müharibədən sonrakı iqtisadi bərpa məsələlərinin müzakirə olunması təsadüfi deyil. Lakin bu təminatların hansı formada veriləcəyi, onların hüquqi qüvvəsinin nə olacağı və hansı hallarda işə düşəcəyi hələ də əsas suallardandır. Əgər Kiyev ərazi və təhlükəsizlik məsələlərində qənaətbəxş təminatlar almadan razılaşmağa məcbur edilərsə, sülh sənədi imzalansa belə, onun davamlılığı sual altında qala bilər.
Ukrayna müharibəsinin taleyi yalnız Vaşinqton və Moskva arasında həll ediləcək məsələ deyil. Avropa dövlətləri Ukraynanın təhlükəsizliyi, iqtisadi bərpası, müdafiə qabiliyyəti və gələcəkdə Avropa təhlükəsizlik sistemindəki yeri ilə birbaşa maraqlıdırlar.
Osloda keçirilən görüşlərdə Avropa və NATO nümayəndələrinin iştirak etməsi bu baxımdan əhəmiyyətlidir. ABŞ-ın Rusiya ilə ayrıca danışıqlar aparması diplomatik prosesi sürətləndirə bilər, lakin Avropanın təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə almayan razılaşmanın həyata keçirilməsi çətin olacaq.
Burada başqa bir ziddiyyət də mövcuddur - Vaşinqton tez nəticə əldə etmək istəyirsə, Avropa ölkələri razılaşmanın uzunmüddətli nəticələrini və təhlükəsizlik öhdəliklərini daha geniş çərçivədə qiymətləndirməyə çalışacaqlar. Bu fərq danışıqların tempinə və yekun sənədin məzmununa təsir göstərə bilər.
Hazırkı mənzərədə diplomatik təmasların intensivləşməsi müsbət əlamətdir. Lakin danışıqların davam etməsi müharibənin sona çatacağına zəmanət vermir.
Yekun razılaşma üçün ən azı üç fundamental məsələ həllini tapmalıdır: ərazi mübahisələri, Ukraynanın gələcək təhlükəsizliyi və Rusiyanın uzunmüddətli siyasi-hərbi tələbləri. Bu məsələlərdə ortaq məxrəc tapılmasa, hətta intensiv danışıqlar da nəticəsiz qala bilər.
Marko Rubionun susqunluğu buna görə həm diplomatik taktika, həm də danışıqların mürəkkəbliyinin göstəricisi ola bilər. ABŞ tərəfi konkret təklifləri açıqlamadan əvvəl Moskvanın reaksiyasını öyrənmək istəyir. Rusiya isə danışıqlardan öz tələblərini irəli aparmaq üçün istifadə edir. Kiyev üçünsə əsas məsələ sülh naminə gələcək təhlükəsizliyini riskə atmamaqdır.
Hazırda sülh razılaşmasının əldə olunduğunu deyil, tərəflərin mümkün razılaşmanın şərtləri uğrunda mübarizəni davam etdirdiyini söyləmək daha doğrudur. Əsas sual Uitkoffun Moskvaya hansı sənədi aparması deyil, həmin sənəddə tərəflərin bir-birinə nə qədər güzəşt etməyə hazır olmasıdır. Çünki müharibəni dayandırmaq barədə razılığa gəlmək bir məsələdir, həmin sülhün illərlə davam etməsini təmin etmək isə tamam başqa məsələdir...
Siyasət şöbəsi
