BMT-nin Uşaq Fondu (UNICEF) bildirib ki, faktiki hakimiyyətin ölkədə hakimiyyəti ələ almasından ötən beş il ərzində Əfqanıstanda 2,6 milyondan çox qız orta təhsil almaq hüququndan məhrum edilib. Əfqanıstan dünyada qızların və qadınların orta və ali təhsil almasının faktiki olaraq qadağan edildiyi yeganə ölkə olaraq qalır.
Qaynarinfo xəbər verir ki, 2021-ci ilin sentyabrından etibarən qızların altıncı sinifdən sonra formal təhsil almasına, 2022-ci ilin dekabrından isə qadınların universitetlərdə oxumasına qadağa qoyulub.
UNICEF-in icraçı direktoru Ketrin Rassel bildirib: “Beş il bir ölkənin tarixi üçün qısa müddət ola bilər, lakin bu, bir qızın həyatında taleyüklü dövrdür. Sinif otağı yalnız bilik qazandırmır. O, gəncə öz səsini duyurmaq və potensialını tam reallaşdırmaq imkanı verir. Eyni zamanda, uşaqları uşaq əməyindən, erkən nikahdan, zorakılıqdan və istismardan qoruyur. Məktəblər bağlandıqda, qızların ən çox müdafiəyə ehtiyac duyduğu bir vaxtda bu qoruyucu mexanizm də aradan qalxdı”.
Məktəbdən kənarda qalan qızlar uşaq əməyinə cəlb olunma, zorakılıq və istismar, erkən nikah, eləcə də gender əsaslı zorakılıq kimi təhlükələrlə daha çox üzləşirlər. Ailələrin yoxsulluq səviyyəsi və məcburi köçkünlük bu riskləri daha da artırır. Hər iki problem Əfqanıstanda geniş yayılıb.
2023-cü ildən bəri İrandan və Pakistandan 2,7 milyondan çox insan Əfqanıstana qayıdıb. Onların 60 faizini uşaqlar və gənclər təşkil edir.
Təhsil məhdudiyyətlərinin nəticələri yalnız təhsil hüququndan məhrum edilən qızlarla məhdudlaşmır. UNICEF-in 2026-cı ilin aprelində dərc etdiyi “Əfqanıstanda qızların təhsili və qadınların əmək bazarında iştirakına qarşı tədbirsizliyin qiyməti” adlı təhlilə əsasən, mövcud vəziyyət 2030-cu ilədək ölkənin 20 minə qədər qadın müəllimi və 5 400 qadın tibb işçisini itirməsi riskini yaradır.
İbtidai təhsil pilləsində qadın müəllimlərin sayı artıq 9 faizdən çox azalıb. 2022-ci ildə təxminən 73 min olan qadın müəllimlərin sayı 2024-cü ildə 66 minə düşüb. Dövlət qulluğunda qadınların təmsilçiliyi də azalıb: 2023-cü ildə 21 faiz olan bu göstərici 2025-ci ildə 17,7 faizə enib.
Eyni təhlilə görə, qızların təhsilinə və qadınların işləməsinə qoyulan məhdudiyyətlər Əfqanıstana hər il itirilmiş iqtisadi istehsal şəklində 84 milyon ABŞ dollarına başa gəlir. Məhdudiyyətlər qüvvədə qaldıqca bu itkilər hər il daha da artır.
Nəticələr gələcək nəsillərə də təsir göstərir. Təhsilsiz anaların payı artdıqca onların uşaqlarında aşağı çəki ilə doğulma, peyvəndlərin tam alınmaması və inkişafdan qalma riskləri yüksəlir. Bu isə onsuz da ciddi təzyiq altında olan səhiyyə sisteminin yükünü daha da ağırlaşdırır.
Mövcud məhdudiyyətlərə baxmayaraq, UNICEF Əfqanıstanda təhsilə dəstəyini davam etdirir. 2025-ci ildə dövlət məktəblərində təhsil alan 3,7 milyondan çox uşağa fövqəladə təhsil dəstəyi göstərilib. İcma əsaslı təhsil proqramlarında 442 min uşaq iştirak edib və onların 66 faizini qızlar təşkil edib. Bundan əlavə, 232 məktəb tikilib və ya bərpa olunub.
Rassel BMT-nin baş katibinin Əfqanıstanda qızların təhsilinə qoyulan qadağanın aradan qaldırılması çağırışını dəstəkləyərək faktiki hakimiyyəti məhdudiyyətləri ləğv etməyə çağırıb:
“UNICEF faktiki hakimiyyəti təhsil məhdudiyyətlərini aradan qaldırmağa və bütün qızların və qadınların dərhal məktəblərə və universitetlərə qayıtmasına imkan yaratmağa çağırır.
UNICEF və tərəfdaşlarımız məktəblərin yenidən açılmasına dəstək verməyə və hər bir qızın təhlükəsiz şəkildə təhsilə qayıtmasını təmin etməyə hazırdır. Gənclərinin yarısının inkişafına maneə yaradılan ölkə tərəqqi edə bilməz. Əfqanıstanın gələcəyi sinif otaqlarından kənarda deyil, qapıların yenidən açılmasını gözləyən həmin sinif otaqlarındadır”.
Aydın
