Adi yaddaş pozuntuları, məsələn, açarların itirilməsi və ya adların unudulması çox vaxt həddindən artıq ciddi qəbul edilir və demensiyanın ilkin əlamətləri kimi qiymətləndirilir. Lakin neyroelm sahəsinin mütəxəssisləri bildirirlər ki, koqnitiv funksiyalarda yaranan bəzi dəyişikliklərə vaxtında diqqət yetirildikdə onların qarşısını almaq və ya təsirlərini aradan qaldırmaq mümkündür.
Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə “Fox News” yazıb.
Vaşinqton Universitetinin pediatriya və nevrologiya professoru, doktor Tommi Vudun sözlərinə görə, xırda unutqanlıq çox vaxt neyrodegenerativ xəstəliyin başlanğıcı ilə deyil, yorğunluq və ya stresslə əlaqədardır.
“Əksər hallarda bu, insanların stress keçirməsi və ya yorğun olması, sadəcə olaraq, diqqətlərini lazımi məsələyə yönəltməməsi səbəbindən baş verir. Nəyisə yadda saxlamaq istəyirsinizsə, diqqətinizi cəmləməli və ona fikir verməlisiniz. Beyninizə həmin məlumatın yadda saxlanılmasının vacib olduğunu bildirməlisiniz”, deyə Vud vurğulayıb.
Yaddaş necə işləyir?
Vudun sözlərinə görə, yaddaşın formalaşması üç mərhələdən ibarətdir: kodlaşdırma (xatirənin yaradılması), konsolidasiya (məlumatın yaddaşda möhkəmləndirilməsi) və xatırlama (məlumata yenidən çıxış əldə edilməsi).
İnsan stress keçirəndə və ya kifayət qədər yatmayanda problem, adətən, məlumatı xatırlamaq mərhələsində yaranır. Professor izah edir ki, xatirə beyində mövcud olur, lakin insan həmin anda ona çıxış əldə edə bilmir.
Bunun əksinə olaraq, neyrodegenerativ xəstəlikləri olan insanlarda xatirə bəzən ilkin mərhələdə ümumiyyətlə düzgün formalaşmır.
“Onlar hətta özlərində nəyinsə baş verdiyini xatırlamır və fərqinə varmırlar. Əgər nəyinsə qaydasında olmadığını özünüz hiss edirsinizsə, bu, adətən, yaxşı əlamətdir”, deyə Vud qeyd edib.
Qarşısı alına bilən risk amilləri və geri dönə bilən dəyişikliklər
Tibbi baxımdan demensiya insanın koqnitiv funksiyalarının gündəlik həyatını müstəqil şəkildə idarə etməsinə mane olacaq dərəcədə zəifləməsi deməkdir. “Alzheimer” xəstəliyi və damar mənşəli demensiya birlikdə bütün halların 70–90 faizini təşkil edir. Bir çox insanda isə hər iki formanın əlamətləri müşahidə olunur.
Tədqiqatlar göstərir ki, həyat tərzini və sağlamlıqla bağlı risk amillərini dəyişməklə demensiya hallarının ən azı yarısının qarşısını almaq mümkündür. Qarşısı alına bilən əsas risk amillərinə ürək-damar sistemi və maddələr mübadiləsi ilə bağlı problemlər, eləcə də eşitmə və görmə qabiliyyətinin zəifləməsi daxildir.
Vud vurğulayır ki, fiziki sağlamlıqla bağlı problemlərin aradan qaldırılması, məsələn, eşitmə cihazından istifadə və ya kataraktanın cərrahi yolla müalicəsi koqnitiv zəifləmə riskini birbaşa azalda bilər.
“Əgər əvvəlcədən vəziyyətinizin pisləşəcəyini gözləyirsinizsə, bu pisləşmənin qarşısını almağa kömək edən addımları atmayacaqsınız. Bunun mümkün olduğuna inanmaq isə prosesdə fəal iştirak etməyinizə imkan verir və beləliklə, koqnitiv zəifləmənin əhəmiyyətli hissəsinin qarşısını ala bilərsiniz”, deyə Vud bildirib.
Vudun koqnitiv pozuntuların geri dönə bilən səbəblərinə diqqət yetirməsi “Mayo Clinic” və “Cleveland Clinic” klinikalarının tövsiyələri ilə də üst-üstə düşür. Bu tibb müəssisələri qeyd edirlər ki, müalicə oluna bilən bəzi xəstəliklər demensiyanın ilkin əlamətlərini təqlid edə və ya subyektiv koqnitiv zəifləmə adlanan vəziyyətə səbəb ola bilər.
Yaddaş problemlərinin geniş yayılmış və müalicə oluna bilən səbəbləri bunlardır:
- Vitamin çatışmazlığı. B12 və ya B1 vitaminlərinin aşağı səviyyədə olması sinir sisteminin və beynin normal fəaliyyəti üçün vacib olan proseslərə təsir göstərir.
- Endokrin pozuntular. Qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri, xüsusilə hipotireoz, beyində maddələr mübadiləsini ləngidə bilər.
- Dərmanların əlavə təsirləri. Sakitləşdirici preparatlar, antixolinergik dərmanlar və ya yaşlı insanlarda çoxsaylı dərmanların eyni vaxtda qəbulu koqnitiv problemlərə səbəb ola bilər.
- Psixi sağlamlıq problemləri. Depressiya və güclü təşviş koqnitiv proseslərin ləngiməsinə və yaddaş pozuntularına səbəb ola bilər. Bəzən “psevdo-demensiya” adlandırılan bu vəziyyət psixi pozuntular müalicə edildikdə aradan qalxa bilər.
- Maddələr mübadiləsi və böyrəklərlə bağlı problemlər. Xroniki böyrək və ya qaraciyər çatışmazlığı, eləcə də elektrolit balansının pozulması beyində kimyəvi maddələrin səviyyəsini dəyişə bilər.
“Cleveland Clinic” mütəxəssisləri insanın beynində “dumanlılıq” hissi və ya planlaşdırma, qərarvermə kimi icraedici funksiyalarda pozuntular müşahidə etdiyi halda vaxtında həkimə müraciət etməsinin vacibliyini vurğulayırlar.
“Beyninizin gündəlik fəaliyyəti, əslində, onun üzləşdiyi bütün amillərin ümumi nəticəsidir. Lakin dəyişiklikləri hiss etməyə başlamısınızsa, zərurət yarandıqda vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün hələ vaxtınız var”, deyə Vud fikrini yekunlaşdırıb.
Aydın
