2026-cı il aralıq seçkilərində yeni güc mərkəzləri meydana çıxıb. Kriptovalyuta, süni intellekt (Al) və onlayn mərc şirkətləri ABŞ Konqresinə seçkilərdə korporativ xərclərin rekord həddə çatmasına səbəb olur. Bir qrup milyarder və şirkət bu il ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilərində korporativ siyasi xərclərə rəhbərlik edir. Onlar əvvəlki onilliklərdə Vaşinqtonda siyasi təsirin əsas sahibi olmuş ənənəvi güc mərkəzlərindən fərqlənirlər.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Reuters" geniş məqalə dərc edib.

Kampaniyaların maliyyələşdirilməsini izləyən təşkilatların məlumatlarına və hər iki partiyadan olan 12-dən çox siyasi strateqlə aparılan müsahibələrə görə, kriptovalyuta, süni intellekt və onlayn mərc sənayeləri 2026-cı il aralıq seçkilərində ən böyük təsirə malik sahələrə çevrilib. Bu şirkətlər Konqres uğrunda mübarizəyə yönələn korporativ xərclərin rekord həddə çatmasına səbəb olur.

ABŞ siyasətinə axın edən yeni vəsait bir nəsil əvvəl demək olar ki, mövcud olmayan sahələrdən çıxmış yeni milyarderlər təbəqəsindən gəlir. Hər iki partiyanın strateqlərinin fikrincə, bu qüvvələr ənənəvi olaraq “Wall Street”, əczaçılıq, neft və media sənayelərinin tutduğu mövqelərə daxil olur.

Ölkə üzrə qanunvericilər bu sahələrin daha ciddi nəzarət və tənzimlənməsinə çalışarkən, onların təsisçiləri yeni qazandıqları sərvətdən müttəfiqlər əldə etmək, qaydaları formalaşdırmaq və bu təşəbbüslərə qarşı çıxmaq üçün istifadə edirlər.

Korporativ xərclər rekord vurub

Korporativ məsuliyyət məsələlərini araşdıran qeyri-kommersiya təşkilatı Public Citizen-in topladığı məlumatlara görə, ABŞ şirkətləri 2026-cı il seçkilərində Nümayəndələr Palatası və Senat uğrunda yarışlara 2025-ci ilin əvvəlindən 2026-cı ilin birinci rübünün sonunadək 517 milyon dollar xərcləyib.

Bu məbləğ 2024-cü il seçkilərində iki il ərzində korporativ xərclərə ayrılmış rekord 461 milyon dolları artıq geridə qoyub.

Üstəlik, bu rəqəm noyabrın 3-də keçiriləcək seçkilər öncəsi gözlənilən son kampaniya xərcləri nəzərə alınmadan hesablanıb. Demokratlar seçkilərdə həm Nümayəndələr Palatasına, həm də Senata nəzarəti ələ keçirməyə ümid edir.

"Public Citizen"in tədqiqat direktoru Rik Kleypul deyib: “Bu seçki dövründə korporativ xərclərin miqyası indiyədək gördüyümüz heç bir şeyə bənzəmir”.

Tənqidçilər hesab edirlər ki, bu xərclər azsaylı xüsusi maraq qruplarının siyasi təsirini həddindən artıq artırır. Onların fikrincə, kriptovalyuta və süni intellektin tənzimlənməsi, məlumat mərkəzlərinin enerji tələbatı və onlayn qumarın nəzarətdə saxlanılması kimi məsələlər yüksək yanacaq qiymətləri və səhiyyə xərcləri kimi insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir edən problemləri siyasi gündəmdən sıxışdırıb çıxara bilər.

Tərəfdarlar isə bildirirlər ki, bu xərclər yeni yaranan sənaye sahələrinə uzun müddətdir siyasi təsirdən istifadə edən digər korporativ maraq qrupları ilə eyni imkanları verir.

Kleypulun sözlərinə görə, korporativ vəsait siyasi diskursu bürüdükdə, insanların həqiqətən maraqlandığı məsələlərin müzakirəsinə daha az yer qalır. Bunun əvəzinə, Konqresdə kriptovalyuta ilə bağlı dar çərçivəli tənzimləmə məsələlərinə həddindən artıq vaxt ayrılır, halbuki insanlar sadəcə ərzağın ucuzlaşmasını istəyirlər.

Bununla belə, maliyyənin təsir imkanlarının da müəyyən həddi var. Sorğular göstərir ki, amerikalıların əksəriyyəti siyasətdə həddindən artıq pul olduğunu düşünür. Texasda Demokratların Senat namizədi Ceyms Talariko və Miçiqanda Demokratların namizədi Əbdül El-Seyid kimi mütərəqqi namizədlər isə kampaniyalarını varlı donorların və şirkətlərin Vaşinqtonda həddindən artıq təsirə malik olması fikri üzərində quraraq uğur qazanıblar.

“Limitsiz” maliyyələşmə

"Public Citizen"in məlumatına görə, kriptovalyuta, texnologiya və onlayn oyun sənayelərinin ianələri 2025-ci il yanvarın 1-dən 2026-cı ilin birinci rübünün sonunadək aralıq seçkilərə yönələn korporativ xərclərin ən azı 294 milyon dollarını təşkil edib.

Bu sənayelər əvvəlki seçki dövründə kriptovalyuta sektorunun tətbiq etdiyi strategiyadan istifadə edir. Şirkətlər kampaniya maliyyələşməsini super PAC-lar, onlardan maliyyə alan bağlı PAC-lar və donorlarını açıqlamaq məcburiyyətində olmayan “qaranlıq pul” qeyri-kommersiya təşkilatlarından ibarət geniş şəbəkə vasitəsilə həyata keçirirlər.

Şirkətlər və onların təsisçiləri bu şəbəkələrə, eləcə də birbaşa ayrı-ayrı namizədlərə ianələr edirlər.

Bu qruplar qeyri-məhdud məbləğlər qəbul edə bilsələr də, birbaşa namizədlərə pul verə və ya onlarla koordinasiya edə bilməzlər. Bunun əvəzinə reklamların maliyyələşdirilməsi, seçicilərin səfərbər edilməsi və kampaniya mitinqlərinin sponsorluğu ilə məşğul ola bilərlər.

Şirkət rəhbərləri də şəxsi vəsaitlərindən milyonlarla dollar xərcləyirlər. Məsələn, “SpaceX” şirkətinin təsisçisi İlon Mask 2026-cı il federal seçkilərinə artıq 90 milyon dollardan çox vəsait yönəldib və noyabradək bu məbləği daha da artırmağı planlaşdırır.

“Google” şirkətinin həmtəsisçisi Sergey Brin isə digər ştat məsələləri ilə yanaşı, Kaliforniyada təklif olunan sərvət vergisinə qarşı mübarizəyə 106 milyon dollardan çox vəsait xərcləyib.

“Meta” şirkəti də Kaliforniya, Texas, İllinoys və digər ştatlarda namizədləri dəstəkləmək üçün istifadə edilən dörd super PAC-a 65 milyon dollar ianə edib.

Milyarderlərin, həmkarlar ittifaqlarının və sosial təşəbbüslərin ianələri də daxil olmaqla bütün siyasi xərclər nəzərə alındıqda, siyasi reklamlar üçün 11,6 milyard dollar xərclənəcəyi gözlənilir. Siyasi reklamları araşdıran “AdImpact” şirkətinin məlumatına görə, bu məbləğ 2023-2024-cü illər seçki dövründə qeydə alınmış 11,2 milyard dollarlıq əvvəlki rekordu da geridə qoyacaq.

Siyasi oyunun yeni iştirakçıları

Kriptovalyuta şirkətləri “Coinbase” və “Ripple”, eləcə də investor “Andreessen Horowitz” 2024-cü ildə “Fairshake” super PAC vasitəsilə Ohayo ştatından uzunmüddətli Demokrat senator Şerrod Braunun vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün böyük vəsait xərcləmişdi.

Kriptovalyuta sənayesinin həmin il tətbiq etdiyi strategiya o qədər təsirli olmuşdu ki, Public Citizen “Fairshake” super PAC-ını ayrı-ayrı namizədləri “məhv edə biləcək korporativ Ölüm Ulduzu” adlandırmışdı.

Hər iki partiyanın strateqlərinin sözlərinə görə, bu strategiya hazırda “Big Tech”, idman mərc oyunları və digər sənaye sahələri tərəfindən də tətbiq edilir.

Sənaye nümayəndələri ənənəvi olaraq yalnız bir siyasi partiyanı dəstəkləmək əvəzinə, öz siyasətlərini dəstəkləyən namizədləri partiya mənsubiyyətindən asılı olmayaraq açıq şəkildə maliyyələşdirirlər. Onlar həmçinin mövqelərinə qarşı çıxan siyasətçilərin siyasi karyeralarını bitirmək üçün milyonlarla dollar xərcləyirlər.

Senatın Bank Komitəsinə rəhbərlik etdiyi dövrdə kriptovalyuta sənayesinin ən sərt tənqidçilərindən biri olan Braun hazırda Senata qayıtmaq üçün mübarizə aparır. Strateqlərin fikrincə, o, kriptovalyuta məsələsində əvvəlki mövqeyindən daha sakit və hətta barışdırıcı mövqe nümayiş etdirir.

“Fairshake” ili 193 milyon dollarlıq maliyyə ehtiyatı ilə başlayıb və seçki sənədlərinə görə, hazırda xərcləmək üçün təxminən 130 milyon dolları qalıb. Fond əsasən “Coinbase”, “Ripple” və Kaliforniyanın vençur kapitalı şirkəti “Andreessen Horowitz” tərəfindən maliyyələşdirilib.

Həmin şirkətin həmtəsisçiləri Ben Horovits və Mark Andreessen seçki dövründə şəxsi vəsaitlərindən təxminən 4 milyon dollar ianə ediblər. Bu vəsaitin böyük hissəsi ABŞ prezidenti Donald Trampın “MAGA Inc.” super PAC-ına yönəldilib.

Onların investisiya şirkəti isə əsasən kriptovalyuta və süni intellektlə bağlı PAC-lara 81 milyon dollardan çox vəsait ayırıb. Reuters tərəfindən təhlil edilən federal seçki sənədlərinə görə, bunun ən azı 23,8 milyon dolları “Fairshake”ə verilib.

Süni intellekt seçki yarışına qoşulur

Süni intellekt 2024-cü il seçkilərində siyasi baxımdan demək olar ki, nəzərə çarpmırdı. Lakin bu dəfə vəziyyət dəyişib.

Süni intellekt şirkətləri “OpenAI” və “Anthropic” tərəfindən dəstəklənən siyasi qruplar və ya bu şirkətlərin rəhbərləri yalnız iyun ayında Nyu-Yorkun siyasi baxımdan liberal bir dairəsində iki Demokrat namizədə qarşı kampaniyalara 23 milyon dollardan çox vəsait xərcləyib.

“OpenSecrets” təşkilatının direktoru Brendan Qlavin deyib: “Əslində bu, bir-biri ilə mübarizə aparan iki süni intellekt qrupunun qarşıdurması idi və namizədlər ikinci planda qalırdı”.

“Leading the Future” adlı süni intellekt super PAC-ı aralıq seçkilər üçün 140 milyon dollar toplayıb. Bu maliyyənin əhəmiyyətli hissəsi “OpenAI” şirkətinin həmtəsisçisi və prezidenti Qreq Brokman, onun həyat yoldaşı Anna və “Andreessen Horowitz” tərəfindən təmin edilib.

“OpenAI” daha əvvəl bildirmişdi ki, şirkət “Leading the Future”ın fəaliyyətini maliyyələşdirmir və ya idarə etmir, Brokman, həyat yoldaşı və digər əməkdaşlar isə şəxsi imkanları ilə ianə verməkdə sərbəstdirlər.

“OpenAI” iyunda verdiyi açıqlamada bildirib: “Aydın şəkildə qeyd etmək istəyirik: heç bir kənar siyasi qrup “OpenAI” adından danışmır və ya şirkətimizin mövqelərini təmsil etmir”.

“Anthropic” isə seçki dövründə donorlarının kimliyini açıqlamayan “Public First Action” adlı qeyri-kommersiya təşkilatı vasitəsilə ən azı 40 milyon dollar ianə edib. Təşkilat indiyədək 100 milyon dollar toplayıb.

Şirkətin həmtəsisçisi və baş direktoru Dario Amodei-nin də federal seçki sənədlərinə əsasən “Public First” super PAC-ına 1 milyon dollar verdiyi məlum olub.

“Anthropic” ianələrinin ictimaiyyətin siyasətlə bağlı maarifləndirilməsi üçün istifadə edildiyini və konkret namizədləri dəstəkləmək və ya onlara qarşı çıxmaq məqsədi daşımadığını bildirib.

Qlavinin sözlərinə görə, süni intellekt sənayesi “2024-cü ildə kriptovalyutanın etdiklərinin böyük hissəsini təkrarlayır”.

Onlayn mərc sənayesi də artan nəzarət və tənzimləmə təzyiqləri ilə üzləşdiyi üçün eyni strategiyanı tətbiq edir.

“DraftKings”, “FanDuel”, “Fanatics” və Böyük Britaniyada fəaliyyət göstərən “bet365” mərc platformaları indiyədək aralıq seçkilərə 72 milyon dollardan çox vəsait ayırıb. Public Citizen-in hesablamalarına görə, bu, onları seçki dövrünün üçüncü ən böyük korporativ donoruna çevirir.

Şirkətlər vəsaitin böyük hissəsini sənayenin ən çox tənzimləmə ilə üzləşdiyi ştatlarda keçirilən seçkilərə yönəldilən iki bağlı PAC — “American Conservative Fund” və “American Future” vasitəsilə xərcləyir.

Proqnoz bazarı “Polymarket” də iyunda korporativ ana şirkəti “Blockratize Inc.” vasitəsilə Nümayəndələr Palatasının spikeri Mayk Consonun dəstəklədiyi Respublikaçıların “Congressional Leadership Fund” super PAC-ına 1 milyon dollar ianə edib.

Seçki maliyyəsini izləyən təşkilatlar bu seçki dövrünə axan vəsaitin miqyasını heyrətamiz hesab edir.

Kleypul bildirib: “2010-cu ildən bəri xərclənən korporativ vəsaitlərin üçdə biri bu seçki dövründə xərclənib və seçki hələ başa çatmayıb. Bu seçkilərə yönəldilən korporativ vəsaitin miqdarı misilsizdir”.

Aydın